Spis Treści
Co to jest choroba popromienna?
Każdego dnia jesteśmy narażeni na promieniowanie, a ciało ludzkie codziennie pochłania duże ilości energii emitowanej przez różne źródła. Ekspozycja na zbyt duże promieniowanie albo ciągły kontakt z promieniotwórczymi izotopami grozi wystąpieniem poważnych konsekwencji zdrowotnych, jak właśnie choroba popromienna.
Ta choroba to zespół zmian chorobowych, jakie wywołuje działanie na organizm promieniowania jonizującego. Występujące symptomy zależą od wieku osoby napromieniowanej i ilości wchłoniętego promieniowania. Opisywana choroba nie jest tym samym co odczyn popromienny, powstający u osób po radioterapii. Z promieniowaniem jonizującym mamy do czynienia codziennie, ale dopiero przy przekroczeniu dawki dopuszczalnej dla zdrowia występuje choroba popromienna.
Jak wygląda i jakie są objawy choroby popromiennej?
Przewlekła choroba popromienna to odległe skutki jednorazowego napromieniowania albo wynik długotrwałego narażenia na powtarzające się niewielkie dawki promieniowania. Objawy występują po kilku albo kilkunastu latach od ekspozycji i w wyniku przewlekłej choroby popromiennej może wystąpić niepłodność, zaburzenia hormonalne, zaćma i rozwój nowotworów złośliwych.
Objawy związane z napromieniowaniem nie występują natychmiast po ekspozycji i nie pojawiają się jednocześnie. Przebieg choroby można podzielić na kilka etapów:
- Etap prodromalny (nieswoisty albo zwiastujący) – osoba po napromieniowaniu doświadcza nudności i wymiotów, może pojawić się biegunka, a etap ten trwa kilka dni.
- Faza utajona – na okres 1 – 6 tygodni poprawia się stan zdrowia w odczuciu pacjenta.
- Manifestacja choroby – objawy różnią się zależnie od postaci choroby. Może wystąpić gorączka i wycieńczenie w postaci hematologicznej, nasilona biegunka, odwodnienie, zaburzenia elektrolitowe w postaci jelitowej, drgawki, wodnista biegunka i śpiączka w postaci mózgowej.
- Wyzdrowienie lub śmierć – większość pacjentów, u których nie widać procesów zdrowienia, umiera w czasie kilku miesięcy. Proces zdrowienia trwa od kilku tygodni do dwóch lat.
Ostra choroba popromienna
ARS, czyli ostra choroba popromienna wyróżnia się wieloma objawami, które dotyczą różnych narządów, a ich nasilenie zależy przede wszystkim od przyjętej przez osobę poszkodowaną dawki promieniowania. Objawy zaobserwować można już kilka lub kilkadziesiąt godzin po napromieniowaniu. Wśród czterech postaci ARS wyróżnić można m.in. postać subkliniczną, w której pochłonięta dawka to 0,5 – 2 Gy, nie ma ryzyka zgonu, a objawy to ogólne osłabienie i spadek ilości limfocytów w krwi obwodowej.
Postać hematologiczna to taka, która występuje przy promieniowaniu 0,7 – 10 Gy, a im wyższa dawka, tym większe zagrożenie śmiercią. Promieniowanie jonizujące prowadzi do zniszczenia szpiku kostnego, co może wywołać krwotoki i ciężkie infekcje, nawet zagrażające życiu.
Postać jelitowa występuje przy dawkach powyżej 10 Gy, a przeżywalność jest znikoma. Zniszczone zostają komórki przewodu pokarmowego, przez co następuje ciężkie odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe. Ostatnia postać ARS to mózgowa, jaka występuje przy promieniowaniu 50 Gy. Występuje stan zapalny w obrębie tkanek mózgu i naczyń, co wywołuje ciężki obrzęk mózgu i powoduje śmierć w ciągu 3 dni.
Choroba popromienna po Gamma Knife
Urządzenie Gamma Knife umożliwia leczenie zmian zlokalizowanych w obrębie głowy bez użycia skalpela. Pacjenci po zabiegu wracają do aktywności życiowej, ale muszą przestrzegać zaleceń dotyczących rehabilitacji, np. unikać przeciążenia fizycznego i elektrostymulacji. Pacjent po zabiegu nie ma w sobie pierwiastków promieniotwórczych i nie promieniuje, nie musi zatem unikać kontaktu z kobietami w ciąży albo z dziećmi.
Choroba popromienna po tomografii
Nie ma dowodów, zgodnie z którymi dawka promieniowania, jaka występuje podczas badań tomografii komputerowej, miałaby zwiększać ryzyko wystąpienia nowotworów złośliwych. Promieniowanie jonizujące jest wykorzystywane w badaniu tomograficznym i nie ma również dowodów, aby dawka promieniowania, na którą jest wystawiony pacjent, wywoływała chorobę popromienną.
Choroba popromienna po radioterapii
Nie należy mylić choroby popromiennej z odczynem popromiennym, będącym skutkiem ubocznym radioterapii. Odczyn może wynikać z użycia wadliwego sprzętu do stosowanego do radioterapii nowotworów. Chory otrzymuje przez to bardzo wysoką dawkę promieniowania jonizującego w krótkim czasie. Objawem odczynu jest silne zaczerwienienie skóry, mocne swędzenie, złuszczanie się skóry i nasilone jej przesuszenie.
Choroba popromienna po RTG
Choroba popromienna nie jest wywoływana przez kontakt z bardzo niskimi dawkami promieniowania, jakie występują podczas badań rentgenowskich. W trakcie wykonywania zdjęcia rentgenowskiego przyjęta zostaje taka dawka promieni, jak w ciągu 2,5 dnia. Podczas mammografii dawka promieni jest równa siedmiodniowej ekspozycji na promienie tła.
Najsłynniejsze wystąpienia choroby popromiennej – Czarnobyl i Fukushima
Zwłaszcza w Polsce łatwo o pierwsze skojarzenie z regionami Czarnobyla – choroba popromienna. Bezpośrednio w wyniku eksplozji w elektrowni atomowej zginęło 31 osób, a choroba popromienna zabiła aż 4 tysiące ludzi. Poważnie wzrosły zachorowania na choroby onkologiczne, a nawet najmłodsi chorowali np. na raka tarczycy.
Kolejne miejsce, w którym doszło do zniszczenia elektrowni atomowej to Fukushima – choroba popromienna, dzięki sprawnie przeprowadzonej ewakuacji, zabiła zaledwie kilka osób, które pracowały w elektrowni albo uczestniczyły w likwidacji skutków awarii.
Choroba popromienna – leczenie
Niestety nie da się wyleczyć choroby popromiennej i można jedynie łagodzić jej skutki. Przewlekła postać schorzenia najczęściej powoduje śmierć z powodu nowotworów albo chorób krwi. Można stosować płyn Lugola i tabletki jodku potasu. Podanie doustnie tego składniku aktywnego powoduje wysycenie tarczycy stabilnym jodem, przez co pierwiastek ten jest w dużo mniejszym stopniu wyłapywany z otoczenia. W celu odbudowy uszkodzonych tkanek używa się natomiast płynów krwiozastępczych i preparatów krwiopochodnych.
Czy choroba popromienna jest zaraźliwa?
Choroba popromienna nie jest zaraźliwa ani w żaden sposób szkodliwa dla innych osób poza napromieniowaną. Jednak tu warto dodać, że wysoki poziom napromieniowania człowieka może niekorzystnie oddziaływać na organizmy innych osób w jego otoczeniu, spośród których najbardziej narażone są kobiety w ciąży i dzieci. Napromienienie organizmu może wywołać skutki genetyczne, objawiające się zwiększeniem liczby poronień, wad wrodzonych u potomstwa i martwych urodzeń.
Choroba popromienna – skutki
Napromieniowanie może poskutkować oparzeniami, białaczką, skazą krwotoczną, zaburzeniami równowagi wodno – elektrolitowej, zmianami genetycznymi i uszkodzeniami komórek układu odpornościowego. Przez chorobę popromienną nastąpić może zaćma, skrócenie długości życia, przyspieszone starzenie organizmu i bezpłodność (najczęściej tymczasowa).
Bibliografia:
- Zdrojewicz Z. i wsp.: Wpływ promieniowania jonizującego na organizm człowieka. Family Medicine Primary Care Review 2016; 18, 2: 174–179.
- Jędrzejczak WW.: Medyczne aspekty zagrożenia wystąpieniem choroby popromiennej w Polsce. Lekarz Wojskowy. 2020; 98: 36-41.
dr Bartek Kulczyński Dyplomowany Dietetyk, absolwent Wydziału Nauk o Żywności i Żywieniu
NowaFarmacja.pl
Od 2018 roku wykładowca na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu. Aktualnie prowadzi największy kanał YouTube w Polsce o zdrowiu "dr Bartek Kulczyński". Jako dietetyk z wykształcenia, specjalizuje się w dietoterapii chorób sercowo-naczyniowych – miażdżycy, podwyższonego poziomu cholesterolu we krwi i nadciśnienia tętniczego krwi. Autor kilkudziesięciu publikacji naukowych o zasięgu krajowym i zagranicznym. Swoją wiedzę aktualizuje i poszerza poprzez uczestnictwo w licznych szkoleniach i konferencjach naukowych. Przez wiele lat był członkiem Polskiego Towarzystwa Dietetyków, Polskiego Towarzystwa Nauk Żywieniowych i Polskiego Towarzystwa Badań nad Miażdżycą. Prywatnie pasjonat wypraw rowerowych i spływów kajakowych. Na blogu Apteki Nowa Farmacja dzieli się zgromadzoną przez siebie wiedzą pisząc artykuły na temat m.in. odpowiedniego żywienia.