Celiakia: aktualne informacje na temat tej choroby autoimmunologicznej i jej skutków

Spis Treści

Co to jest celiakia?

Po raz pierwszy oficjalnie opisano celiakię w 1887 roku. Jak wspomniano, celiakia jest chorobą genetyczną, związaną z występowaniem specyficznych genów HLA-DQ2 i HLA-DQ8. Celiakia ma znamiona choroby autoimmunologicznej. Polega na nietolerancji glutenu, którego spożywanie u chorych prowadzi do zaniku kosmków jelitowych – wypustek odpowiadających za wchłanianie składników z jelit do krwi. W związku z uszkodzeniami kosmków jelitowych w celiakii dochodzi do zaburzeń wchłaniania, a w konsekwencji do takich problemów zdrowotnych, jak:

• Utrata masy ciała,
• Anemia,
• Osteoporoza,
• Niedobory witamin i składników mineralnych (w tym zwłaszcza witamin A, D, E, K, z grupy B).

W celiakii, jak wspomniano, mamy do czynienia z nietolerancją glutenu, a konkretniej białek:

• pszenicy – gliadyny,
• żyta – sekaliny,
• jęczmienia – hordeiny,
• owsa – aweniny.

Poza kwestiami genetycznymi, które warunkują celiakię, w chorobie mamy do czynienia jeszcze z procesami autoimmunologicznymi. A konkretniej, organizm w celiakii produkuje przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej (tTG). Transglutaminaza tkankowa to enzym potrzebny do rozkładu białek glutenowych, natomiast w celiakii organizm „zwalcza” ten związek, dodatkowo utrudniając metabolizowanie glutenu i wywołując szereg objawów choroby.

Przez wiele lat celiakię uznawano za chorobę wieku dziecięcego, jednak z roku na rok wzrasta liczba zdiagnozowanych osób dorosłych. Wiadomo już, że to choroba trwająca całe życie, dlatego nie można jej traktować jako zaburzenie dotyczące tylko dzieci. Co więcej, szczyt zachorowań na tę chorobę przypada wręcz na wiek dojrzały – 35-55 rok życia.

Celiakia - objawy u dorosłych, niemowląt i dzieci

Objawy celiakii są zależne od formy tej choroby. Wyróżnia się formę klasyczną (jawną, aktywną), niemą i latentną. Forma celiakii zależy od rodzaju i nasilenia objawów, stopnia zaniku kosmków jelitowych oraz tempa rozwoju choroby.

1. Celiakia klasyczna – to zazwyczaj pełnoobjawowa choroba, w której najczęściej występują takie objawy, jak: bóle brzucha, biegunki, wzdęcia, spadek masy ciała, słaby apetyt, a także objawy wtórne wynikające z zaburzeń wchłaniania – np. anemia, niedobory witamin, wapnia, białka. W klasycznej wersji celiakii mamy jednoznacznie do czynienia ze zmianami w obrazie jelita cienkiego, czyli widoczny jest zanik kosmków jelitowych, a także badania z krwi (markery serologiczne) w pełni wskazują na tę chorobę (np. wysoki poziom przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej).
2. Celiakia niema – to sytuacja, w której mamy do czynienia ze zmianami w obrazie jelita cienkiego oraz z nieprawidłowymi wynikami badań z krwi, jednak chory z tym rodzajem celiakii nie doświadcza klasycznych objawów (lub są one niejednoznaczne). Ta forma celiakii sprawia, że chorzy nie są odpowiednio diagnozowani, zaś choroba cały czas postępuje i prowadzi do głębszych problemów zdrowotnych, na przykład anemii, osteoporozy, a nawet marskości wątroby czy cukrzycy. Tutaj warto dodać, że niema celiakia może obejmować nawet 7 razy więcej osób, niż klasyczna forma choroby.
3. Celiakia latentna – inaczej utajona; w przypadku tej formy choroby nie mamy do czynienia z widocznym zanikiem kosmków jelitowych, a także w badaniach krwi nie wykazuje się charakterystycznych dla klasycznej celiakii nieprawidłowości. Natomiast objawy ze strony układu pokarmowego czy ze skóry występują w tej formie choroby, nierzadko nasilają się wskutek stresu, stosowania różnego rodzaju leków czy zwiększonego spożycia produktów z glutenem.

Podsumowując, najczęstsze objawy celiakii, które mogą wskazywać na chorobę i powinny skłaniać nas do wykonania diagnostyki w kierunku celiakii to:

• niedobór żelaza,
• wzdęcia,
• przewlekłe zmęczenie,
• bóle brzucha i/lub bóle głowy,
• osteoporoza (częste złamania kości).

Celiakia - badania i diagnostyka

Istnieje kilka czynników, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia celiakii, w tym są to:

• celiakia u krewnych,
• choroby autoimmunologiczne, w tym cukrzyca typu 1,
• zespół Downa.

Natomiast celiakię można w pełni zdiagnozować poprzez dwa konkretne badania. Pierwsze z nich to badanie z krwi związane ze sprawdzeniem wariantów genów HLA-DQ2 i HLA-DQ8. Drugim z badań polecanych w diagnostyce celiakii jest biopsja, czyli pobranie wycinków błony śluzowej jelita cienkiego podczas endoskopii (ewentualnie pobranie wycinków z dwunastnicy w gastroskopii). W diagnostyce warto też wykonać badania z krwi związane z procesem autoimmunologicznym, czyli: przeciwciała przeciwko endomysium mięśni gładkich (EmA), przeciwciała przeciwko wspominanej już transglutaminazie tkankowej (tTG),

Dieta przy celiaklii – czego nie jeść?

Z celiakią można „normalnie” żyć. Jedynie należy pamiętać o najważniejszym lekarstwie, którym jest stosowanie ścisłej diety bezglutenowej. Z menu należy wykluczyć wspomniane zboża, a także produkty, które mogą zawierać nawet śladowe ilości żyta, pszenicy, jęczmienia czy owsa. Należy korzystać najlepiej z produktów zbożowych ze znakiem przekreślonego kłosa, który jest oficjalnym symbolem znakującym spożywcze produkty bez glutenu. Tutaj uwaga także na produkty, które mogą stanowić tak zwane ukryte źródła glutenu i/lub mogą być zanieczyszczone glutenem pomimo, że naturalnie go nie zawierają, na przykład:

• sosy, majonez, keczup,
• wędliny, przetwory mięsne i rybne,
• dania gotowe, fast food,
• dania restauracyjne, cateringowe.

Poza eliminacją glutenu chorzy nie muszą stosować dalszych ograniczeń dietetycznych. Natomiast u niektórych pacjentów dodatkowo istnieje konieczność wprowadzenia terapii glikokortykosteroidami.

Nieleczona celiakia – skutki

U większości chorych na celiakię wprowadzenie diety bezglutenowej powoduje zmniejszenie objawów choroby i zatrzymanie jej postępu. Natomiast w przypadku osób, które nie zostały prawidłowo zdiagnozowane lub nie stosują się do zaleceń dietetycznych, nieleczona celiakia może prowadzić do szeregu konsekwencji zdrowotnych. Do najpoważniejszych należą:

• anemia,
• osteoporoza,
• łuszczyca i inne choroby skórne,
• zaburzenia miesiączkowania, problemy z płodnością,
• sarkoidoza,
• padaczka,
• zapalenie osierdzia,
• neuropatie,
• reumatoidalne zapalenie stawów,
• cukrzyca,
• choroba Hashimoto,
• zapalenie wątroby.

Obecnie na rynku mamy szeroki i łatwy dostęp do licznych produktów bezglutenowych, dlatego stosowanie diety bez glutenu nie powinno być problematyczne. A biorąc pod uwagę, że taki rodzaj diety znacznie pomaga chorym na celiakię, powinno to być sporą motywacją, by przekonać się do bezglutenowego menu.

Literatura

1. Wieczorkowska M.: Celiakia – perspektywa socjomedyczna. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica, 202,: 7-30.
2. De Palma G. i wsp.: Effects of a gluten-free diet on gut microbiota and immune function in healthy adult human subjects. Br J Nutr, 2009, 102, 8: 1154-1160.
3. Grzymisławski M. i wsp.: Celiakia - standardy diagnostyczne i terapeutyczne 2010 roku. Forum Zaburzeń Metabolicznych, 2010, 1, 1: 12-21.
4. Gujral N. i wsp.: Celiac disease: Prevalence, diagnosis, pathogenesis and treatment. World J Gastroenterol, 2012, 18, 42: 6036-6059.