Wstrząs anafilaktyczny – jakie mamy objawy i sposoby leczenia

Spis Treści

Wstrząs anafilaktyczny – co to?

Anafilaksja to powszechnie występująca sytuacja, która pojawia się wskutek nadwrażliwości organizmu na pewne czynniki (alergeny). Wynikająca z tego reakcja może w krótkim czasie wpłynąć na wszystkie układy organizmu. Jeśli nie zastosuje się odpowiedniego leczenia i szybkiego działania, reakcja anafilaktyczna może wywołać poważne problemy z oddychaniem i niestety może być śmiertelna. Anafilaksja dotyczy około 1,5–7,9 na 100 tys. osób rocznie (na świecie), przy czym stosunkowo częściej dotyka ona kobiet, niż mężczyzn.

Jak wygląda wstrząs anafilaktyczny? Wstrząs anafilaktyczny - objawy

Wraz z rozwojem wstrząsu anafilaktycznego układ odpornościowy wydziela szereg substancji chemicznych, które odpowiadają za dalsze etapy anafilaksji. W przypadku wstrząsu następuje nagły spadek ciśnienia krwi i oddychanie staje się utrudnione wskutek jednoczesnego zwężenia dróg oddechowych. Objawom tym mogą również towarzyszyć objawy takie jak:

• przyspieszone, ale osłabione bicie serca, kołatanie serca,
• wysypki skórne (często to one są pierwszym objawem odczynu alergicznego!),
• bladość skóry, jej zawilgocenie,
• nudności,
• wymioty,
• skąpomocz,
• świąd całego ciała,
• drgawki.

W normalnych warunkach układ odpornościowy wytwarza przeciwciała, które chronią organizm przed obcymi substancjami. Jest to konieczne i korzystne, gdy w organizmie znajdują się szkodliwe obce cząsteczki - bakterie lub wirusy. Jednak układ odpornościowy niektórych osób nadmiernie reaguje na substancje, które normalnie nie powinny wywoływać reakcji alergicznej. Objawy alergii zwykle nie stanowią bezpośredniego zagrożenia dla życia, ale ciężka reakcja alergiczna może prowadzić do anafilaksji, która już owym zagrożeniem może być. W większości przypadków przyczynami anafilaksji są użądlenia pszczół lub reakcja alergiczna na orzeszki ziemne.

Wstrząs anafilaktyczny - po jakim czasie widać objawy?

Wstrząs anafilaktyczny może rozpocząć się w ciągu kilku minut po dostaniu się alergenu do organizmu. Zwykle może wystąpić w ciągu 15 minut do 2 godzin po ekspozycji na alergen, mówi się, że 30 minut po owej ekspozycji to moment największego nasilenia reakcji. Początkowo objawy mogą być łagodne i niegroźne, ale mogą się szybko nasilać i wymagać natychmiastowej uwagi. Niewiele osób odczuwa objawy łagodnej do umiarkowanej reakcji alergicznej, które obejmują mrowienie i obrzęk warg oraz niektórych części twarzy, ból brzucha i wymioty.

W ciężkich przypadkach reakcja alergiczna może powodować skutki wymagające interwencji, takie jak obrzęk języka, trudności w oddychaniu, obrzęk gardła, trudności w mówieniu, bladość i zażółcenie powłok skórnych.

Jakie są przyczyny anafilaksji?

Biologiczną przyczyną anafilaksji jest nadmierna reakcja układu odpornościowego na kontakt z alergenem. Reakcja anafilaktyczna może z czasem postępować i prowadzić do rozwoju wstrząsu.

Ukąszenia owadów, niektóre leki lub produkty spożywcze są częstymi przyczynami anafilaksji. Także wskutek stosowania szczepień z różnych powodów może wystąpić predyspozycja do reakcji alergicznych na różne substancje (ale to rzadka sytuacja). Co ciekawe, anafilaksja może rozwinąć się w przypadku nadwrażliwości na lateks, która stopniowo narasta – aż do osiągnięcia stanu wstrząsu anafilaktycznego. Pomimo tego, że wiele czynników powodujących ten stan już znamy, to w niektórych przypadkach przyczyna anafilaksji może nie zostać wyjaśniona. Wówczas taka sytuacja nazywana jest anafilaksją idiopatyczną.

Do najpopularniejszych czynników powodujących wstrząs anafilaktyczny należą alergeny z:

• orzeszków ziemnych,
• maku,
• krewetek,
• aspiryny,
• penicyliny,
• jadu pszczoły, osy, szerszenia, mrówek.

Dzięki zastrzykom epinefryny (adrenaliny) można kontrolować reakcję anafilaktyczną, zanim stanie się ona śmiertelna. Lekarze na ogół zalecają, aby pacjenci mieli przy sobie zastrzyki z epinefryny, jeśli wcześniej już doświadczyli takiego stanu zagrożenia zdrowia i życia.

Wstrząs anafilaktyczny – co robić?

W przypadku wstrząsu anafilaktycznego w pierwszej kolejności należy wezwać pogotowie ratunkowe lub skontaktować się z personelem medycznym. Na samym początku osoba, która doświadcza wstrząsu, jest pytana, czy ma wiedzę na temat swojej alergii i czy posiada lek, który może ten stan zniwelować. W razie trudności z mówieniem i oddychaniem, dobrze jest nosić naszyjnik lub bransoletkę z ostrzeżeniem medycznym wskazującym na alergię na niektóre leki lub inne substancje.

Te jednorazowe specjalne produkty są aplikowane domięśniowo, najlepiej w okolicy ud. Ponieważ podczas wstrząsu anafilaktycznego liczy się każda sekunda, te specjalne automatyczne igły można wykorzystywać także bezpośrednio na odzież (nie ma konieczności rozbierania pacjenta). Te produkty jednak są dostępne tylko na receptę lekarską. Jednocześnie osoby, które muszą je przy sobie nosić, powinny przejść praktyczne szkolenie z tego tematu. Tym niemniej, warto je posiadać, ponieważ dzięki adrenalinie w strzykawkach oszczędza się czas i można zadziałać już zanim przybędzie fachowa pomoc.

Wstrząs anafilaktyczny a szczepienie na COVID

Wiele osób obawiało się i nadal obawia, że szczepionka na COVID (lub inna) może spowodować u niego ciężką reakcję alergiczną. Owszem, w mediach niejednokrotne pojawiały się doniesienia o negatywnych reakcjach poszczepiennych. Jednak trzeba podkreślić, że reakcje alergiczne na szczepionki są zwykle spowodowane dodatkami i składnikami preparatu takimi, jak na przykład konserwanty w szczepionce, zaś sama substancja aktywna w preparacie jest na tyle przebadana i bezpieczna, że nie powinna powodować zagrożenia alergicznego. Uważa się, że przyczyną występującej u niektórych reakcji alergicznej na szczepionkę przeciwko COVID jest materiał z glikolu polietylenowego użyty do zapobiegania degradacji mRNA w szczepionce oraz ułatwiający rozpuszczenie substancji aktywnej w wodzie.

Jednak są pewne zalecenia zachowawcze, które mają zminimalizować ryzyko pojawienia się ciężkiej reakcji poszczepiennej. W tym:

• szczepionki nie należy podawać pacjentom, u których w wywiadzie wystąpiła ciężka reakcja alergiczna (anafilaksja) lub łagodna wczesna reakcja alergiczna (w ciągu pierwszych 4 godzin po szczepieniu) na jakąkolwiek substancję w szczepionce (na przykład glikol polietylenowy, polisorbat 80);
• nie należy podawać drugiej i kolejnej dawki szczepionki pacjentom, u których wystąpiła reakcja alergiczna;
• można natomiast szczepić osoby z astmą alergiczną, egzemą, przeziębieniami i innymi chorobami alergicznymi (niezwiązanymi ze składnikami preparatu);

Oczywiście w razie wystąpienia reakcji na szczepionkę, należy interweniować bardzo szybko. Przede wszystkim należy podać zastrzyk adrenaliny, by nie doszło do poważniejszych skutków zdrowotnych.

Literatura:

1. Marian K.: Wstrząs anafilaktyczny - przyczyny, objawy, leczenie i postępowanie ratownika medycznego z pacjentem we wstrząsie. Kraków, 2017.
2. https://www.pta.med.pl/wp-content/uploads/Puls-Medycyny_str.-37.pdf [dostęp dn. 4.08.2022 r.]
3. Lachowska P, Grzywa-Celińska A, Prystupa A, Kotowski M, Celiński R. Anaphylaxis – diagnosis and treatment in medical practice. Med Og Nauk Zdr. 2013;19(2):99-102.
4. Gaszyński W.: Wstrząs anafilaktyczny. Lekarz POZ 2/2017, s. 98-103.
5. https://www.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2021/05/Raport-NOP-COVID19-do-10.05.2021.pdf [dostęp dn. 4.08.2022 r.]
6. Synoweć J. i wsp.: Wstrząs anafilaktyczny. Na Ratunek 3/18, 2018.