Dna moczanowa – jakie są jej przyczyny?

Spis Treści

Przyczyny, objawy i konsekwencje nieleczonego schorzenia

Dna moczanowa, choć często kojarzona głównie z bólem stawów, jest chorobą o szerokim spektrum skutków dla całego organizmu. Przyczyny hiperurykemii, czyli podwyższonego stężenia kwasu moczowego we krwi, mogą być zarówno pierwotne, wynikające z predyspozycji genetycznych i zaburzeń metabolizmu puryn, jak i wtórne, spowodowane chorobami współistniejącymi, takimi jak nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, otyłość, niewydolność nerek czy nadmierne spożycie alkoholu i produktów bogatych w puryny (np. czerwone mięso, podroby, niektóre ryby).

Objawy dny moczanowej rozwijają się etapami, początkowo mogą występować sporadyczne ataki silnego bólu stawów, najczęściej w nocy, któremu towarzyszy zaczerwienienie, obrzęk i uczucie gorąca w okolicy stawu. Z czasem ataki stają się coraz częstsze, obejmują kolejne stawy, a przewlekłe odkładanie się kryształów moczanu sodu prowadzi do powstawania tzw. guzków dnawej (tophi) widocznych pod skórą złogów, które mogą powodować deformacje stawów.

Nieleczona dna moczanowa nie ogranicza się jedynie do stawów. Hiperurykemia sprzyja formowaniu się kamieni nerkowych, przewlekłej chorobie nerek, a także zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, takich jak nadciśnienie, zawał serca czy udar mózgu. Przewlekły stan zapalny może też prowadzić do osłabienia funkcji stawów i mięśni, ograniczenia sprawności ruchowej, a w zaawansowanych przypadkach do trwałej niepełnosprawności. Właśnie dlatego wczesna diagnoza, kontrola poziomu kwasu moczowego oraz odpowiednia dieta i leczenie farmakologiczne są kluczowe w zapobieganiu powikłaniom dny moczanowej.

Mechanizm powstawania i czynniki ryzyka

Hiperurykemia, będąca bezpośrednią przyczyną dny, może mieć charakter pierwotny lub nabyty.

Hiperurykemia pierwotna związana jest z wrodzonymi, genetycznie uwarunkowanymi nieprawidłowościami enzymów biorących udział w metabolizmie puryn.

Hiperurykemia nabyta oznacza, że na zwiększenie stężenia kwasu moczowego mają wpływ zewnętrzne czynniki środowiskowe i zdrowotne.

Czynniki zwiększające ryzyko wystąpienia dny moczanowej są liczne i obejmują:

• Płeć i wiek: Znacznie częściej chorują mężczyźni (nawet 7-krotnie częściej niż kobiety). U kobiet dna występuje niemal zawsze dopiero po menopauzie, a choroba rzadko dotyka osoby poniżej 30. roku życia.
• Współistniejące choroby metaboliczne: Ryzyko jest zwiększone u osób z otyłością (konieczność utrzymania prawidłowej masy ciała), nadciśnieniem tętniczym, chorobą niedokrwienną serca, cukrzycą oraz zaburzeniami lipidowymi (wysokie stężenie cholesterolu i trójglicerydów). Odpowiednie leczenie tych schorzeń jest kluczowe w terapii dny.
• Choroby związane ze zwiększonym rozpadem nukleotydów: Należą do nich niedokrwistość hemolityczna, nowotwory mielo- i limfoproliferacyjne, czerwienica prawdziwa, mononukleoza. Dotyczy to również osób poddawanych radioterapii oraz stosujących leki na nowotwory złośliwe czy leki immunosupresyjne (np. cyklosporyna) po transplantacjach.
• Przyjmowanie niektórych leków: Stężenie kwasu moczowego mogą zwiększać leki moczopędne oraz aspiryna (kwas acetylosalicylowy), która jest jednocześnie niewskazana w leczeniu ostrego napadu dny.
• Czynniki wyzwalające napad: Ostatnio przebyty zabieg operacyjny, uraz, odwodnienie lub zakażenie mogą wywołać atak choroby.

Zasady leczenia i kluczowa rola diety

Skuteczne leczenie dny moczanowej opiera się na synergii dwóch podstawowych filarów: terapii farmakologicznej oraz zmian stylu życia, w tym szczególnie modyfikacji diety. Choć leczenie farmakologiczne jest niezbędne do kontrolowania objawów i zapobiegania powikłaniom, to odpowiednio skomponowana dieta i zdrowy tryb życia mogą znacząco zmniejszyć częstotliwość napadów oraz wspomóc skuteczność leków. Dna moczanowa jest jedną z nielicznych przewlekłych chorób stawów, w której wczesna diagnoza i konsekwentne leczenie mogą całkowicie zapobiec rozwojowi nieodwracalnych uszkodzeń.

Zmiana nawyków żywieniowych oraz wdrożenie zdrowego stylu życia stanowi fundament profilaktyki zarówno u osób z hiperurykemią, jak i pacjentów z rozpoznaną chorobą. Najważniejsze zalecenia obejmują:

1. Utrzymanie prawidłowej masy ciała redukcja nadwagi i otyłości zmniejsza stężenie kwasu moczowego, poprawia wrażliwość na insulinę i zmniejsza obciążenie stawów.

2. Dieta niskopurynowa  ograniczenie produktów bogatych w puryny jest kluczowe w profilaktyce nawrotów:

3. Unikać: podroby (wątroba, nerki), czerwone mięso, buliony mięsne, owoce morza i niektóre ryby (śledź, sardynki, makrela, łosoś).

4. Ograniczyć fruktozę: minimalizować spożycie słodzonych napojów, soków owocowych, miodu, a także ostrożnie dobierać owoce o wysokiej zawartości cukru.

5. Dozwolone produkty: chudy nabiał, warzywa, owoce o niskiej zawartości fruktozy, kawa i orzechy.

6. Suplementacja witamina C może wspomagać eliminację kwasu moczowego z organizmu.

7. Odpowiednie nawodnienie minimum 2 litry płynów dziennie, aby zmniejszyć ryzyko kamicy nerkowej i wspomóc wydalanie kwasu moczowego.

8. Ograniczenie alkoholu szczególnie piwa i mocnych alkoholi; sporadyczne spożycie wina jest zazwyczaj bezpieczne.

1. Aktywność fizyczna i styl życia regularny, umiarkowany wysiłek fizyczny, unikanie palenia papierosów i kontrola stresu wspierają skuteczność terapii i ogólny stan zdrowia.

Leczenie farmakologiczne ma na celu zarówno szybkie złagodzenie bólu podczas napadu, jak i długoterminową kontrolę stężenia kwasu moczowego, aby zapobiec nawrotom i powikłaniom. Ostry napad dny trwa zazwyczaj do 2 tygodni i wymaga natychmiastowej interwencji:

• Kolchicyna szybkie działanie, ale możliwe działania niepożądane, głównie ze strony przewodu pokarmowego.
• NLPZ niesteroidowe leki przeciwzapalne (ibuprofen, naproksen, diklofenak) w maksymalnych dawkach, często w połączeniu z lekami ochronnymi dla żołądka (IPP). Aspiryna nie jest zalecana.
• Kortykosteroidy doustnie lub wstrzyknięcia bezpośrednio do stawu.
• Kanakinumab nowoczesna opcja dla pacjentów opornych na standardowe terapie.
• Okłady z lodu doraźna ulga w bólu i obrzęku.

Leczenie długoterminowe - zapobieganie nawrotom i usuwanie hiperurykemii:

• Allopurynol najczęściej stosowany lek obniżający stężenie kwasu moczowego.
• Inne leki: febuksostat, benzbromaron, probenecyd, peglotykaza.
• Leczenie chorób współistniejących kontrola nadciśnienia, cukrzycy, zaburzeń lipidowych wzmacnia efektywność terapii.

Dzięki połączeniu leczenia farmakologicznego z odpowiednią dietą i modyfikacją stylu życia wielu pacjentów może uniknąć przewlekłej farmakoterapii i nawrotów choroby. Regularne monitorowanie stężenia kwasu moczowego, świadome wybory żywieniowe i aktywność fizyczna są kluczem do trwałej kontroli dny moczanowej i poprawy jakości życia.

Bibliografia:

Borowicz A., Kucharz E.J., Dna moczanowa – aktualne wytyczne diagnostyczne i terapeutyczne, Reumatologia, 2019; 57(6): 348-355.

Michałowicz M., Hiperurykemia i dna moczanowa – przyczyny, objawy, leczenie, Przegląd Lekarski, 2020; 77(4): 223-230.