Dieta dla cukrzyka: co jeść, a czego unikać

Zagubiony?

Możliwe, że dopiero niedawno zdiagnozowano u ciebie cukrzycę i cały czas czujesz się zagubiony oraz przytłoczony ilością informacji dotyczących diety, które musisz zapamiętać. W drugiej strony, może chorujesz już od wielu lat, nie mogąc ustabilizować poziomu glukozy we krwi. Niezależnie od tego, która z przedstawionych sytuacji dotyczy ciebie, odpowiednia dieta jest dla ciebie podstawowym sposobem leczenia. Warto więc poznać jej zasady. Dieta dla cukrzyca wcale nie jest tak skomplikowana jak ci się wydaje.

Rodzaje cukrzycy

Cukrzyca to choroba polegająca na tym, że trzustka nie produkuje wystarczających ilości insuliny (hormonu odpowiedzialnego za obniżanie poziomu glukozy we krwi) lub produkuje odpowiednie jej ilości, ale komórki i tkanki organizmu nie reagują na nią (są na nią oporne), co nazywane jest insulinoopornością. „Niespalona” glukoza krąży więc we krwi, zamiast zostać „wciągnięta” do komórki i zużyta jako źródło energii. W ten sposób podnosi się poziom cukru we krwi.

Wyróżniamy dwa zasadnicze rodzaje cukrzycy – cukrzycę typu 1 oraz typu 2.

Cukrzyca typu 1wywołana jest przez zniszczenie komórek beta trzustki, odpowiedzialnych za produkcję i wydzielanie insuliny. Występuje ona najczęściej u dzieci i osób młodych. Cukrzyca typu 1 zaliczana jest do chorób autoimmunologicznych, czyli takich, w których organizm atakuje swoje własne komórki. Jej leczenie właściwie od samego początku polega na podawaniu insuliny (bardzo często przez specjalne pompy insulinowe) oraz stosowaniu odpowiedniej diety.

Cukrzyca typu 2 jest wynikiem głównie niehigienicznego trybu życia, nieodpowiedniej diety oraz nadwagi i otyłości. U jej podstaw leży insulinooporność, która jest zazwyczaj tym większa, im większa jest ilość tkanki tłuszczowej w organizmie (szczególnie tej w okolicach brzucha). Cukrzycę typu 2 w początkowych stadiach można z powodzeniem leczyć za pomocą diety oraz regularnych ćwiczeń. Nieustabilizowany poziom cukru we krwi wymaga włączenia w późniejszych okresach leczenia farmakologicznego (leki zmniejszające insulinoooporność, insulina).

Dieta dla cukrzyka a rodzaj cukrzycy

Niezależnie, czy chorujesz na cukrzycę typu 1 czy 2, odpowiednia dieta jest podstawą leczenia. Nie różni się ona w zależności od typu choroby. Różnicą pomiędzy dietą w cukrzycy typu 1 i 2 jest konieczność wyliczania tzw. wymienników węglowodanowych oraz białkowo-tłuszczowych przez tych chorych, którzy leczeni są za pomocą insuliny. Diabetycy przyjmujący leki w postaci tabletek oraz ci leczeni wyłącznie dietą i aktywnością fizyczną zazwyczaj nie muszą tego robić.

Najważniejsze zasady diety w cukrzycy

Dieta cukrzyka to tak naprawdę dieta zdrowego człowieka. Osoby chorujące na cukrzycę powinny więc stosować zasady prawidłowego żywienia zalecane dla każdego z nas.

Jedną z najważniejszych zasad w diecie diabetyków jest regularne spożywanie posiłków. Najlepiej, aby było ich w ciągu dnia 4 lub 5 w odstępach 3-4 godzin. Dłuższe okresy pomiędzy posiłkami będą powodować spadki poziomu cukru we krwi, które mogą być dla cukrzyków bardzo niebezpieczne.

Podstawą diety dla cukrzyka powinny być warzywa i owoce. Trzeba pamiętać jednak o właściwej proporcji – ¾ warzyw i ¼ owoców. Wynika to z faktu, że owoce zawierają cukry proste, a więc powodują wzrost poziomu cukru we krwi. Z tego powodu diabetycy nie powinni zjadać więcej niż 200-300 g owoców każdego dnia. Warto zaznaczyć również, że owoce należy spożywać pojedynczo (np. jedno jabłko, jedna gruszka) i najlepiej do posiłku zawierającego białka i węglowodany złożone (np. pulpety z indyka z kaszą i surówką, kanapki z chudą wędliną i pomidorem). W przypadku warzyw nie ma takich ograniczeń – warto je spożywać w ilości min. 500 g dziennie. Wyjątkami są ziemniaki, gotowane buraki, marchewka, dynia oraz kukurydza, które mogą podnosić glikemię. Te warzywa warto spożywać w ograniczonych ilościach i obserwować poziom cukru po ich zjedzeniu.

Osoby chorujące na cukrzycę powinny wybierać pełnoziarniste (razowe) produkty zbożowe (pieczywo razowe, ryż brązowy, grube kasze, makaron pełnoziarnisty). Zawierają one więcej błonnika pokarmowego niż produkty z oczyszczonej mąki (np. chleb pszenny), a więc nie powodują szybkiego i dużego wzrostu poziomu glukozy we krwi.

Wybierając mięso, diabetycy powinno sięgać przede wszystkim po mięsa chude (indyk, kurczak, cielęcina, schab, szynka, chuda wołowina). Bardzo korzystnie na poziom cholesterolu (często w cukrzycy podwyższony) będą działać również ryby. Warto włączyć je do jadłospisu 2-3 razy w tygodniu. Zarówno mięso, jak i ryby należy przygotowywać metodą gotowania w wodzie, na parze lub pieczenia w rękawie bez dodatku tłuszczu.

W diecie cukrzyka powinny pojawiać się również niedosładzane produkty mleczne o obniżonej zawartości tłuszczu. Należą do nich: mleko 1,5 lub 2% tłuszczu, twaróg półtłusty, jogurt naturalne, kefiry, maślanki. Warto jednocześnie unikać spożywania mleka na śniadanie i kolację, ponieważ może ono powodować duże wzrosty poziomu cukru w następnym godzinach.

Ograniczyć należy również tłuszcze zwierzęce, które zawarte są m.in. w maśle, śmietanie, smalcu, tłustym mleku i tłustych serach, tłustym mięsie, wędlinach, parówkach, konserwach mięsnych. Zastępować je warto tłuszczami roślinnymi, takimi jak: olej rzepakowy, oliwa z oliwek, olej lniany, olej konopny oraz niesolonymi orzechami, siemieniem lnianym, awokado.

Osoby chorując na cukrzycę powinny bardzo uważać na produkty spożywcze o wysokim indeksie glikemicznym, czyli takie, które gwałtownie podnoszą poziom cukru we krwi. Zaliczamy do nich: cukier, miód, słodycze, soki i napoje owocowe, dżemy, owocowe jogurt, kefiry, maślanki, słone przekąski, produkty z białej mąki, płatki kukurydziane, wafle ryżowe, pieczywo chrupkie itd.

Do słodzenia odpowiednie będą w diecie dla cukrzyków trzy słodziki – stewia, ksylitol oraz erytrytol. Do picia natomiast – czysta woda, która nie dostarcza kalorii i nie zawiera cukru.

Leczenie cukrzycy jest skuteczne tylko w połączeniu z odpowiednio zaplanowaną i zbilansowaną dietą. Pozwala ona uniknąć groźnych dla zdrowia i życia powikłań oraz zapewnia dobre samopoczucie.

Piśmiennictwo:

1. M. Jarosz: Praktyczny podręcznik dietetyki, Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2010
2. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne: Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2016. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Diabetologia Kliniczna, 2016, tom 5, supl. A
3. A. Baranik, L. Ostrowska: Praktyczne zalecenia dotyczące żywienia chorych z cukrzycą typu 2 i otyłością. Forum Zaburzeń Metabolicznych 2011, tom 2, nr 4, 222–230