Co to jest paranoja?
Paranoja to z języka greckiego: para – obok, poza czymś, noos – sens. Paranoja może być samodzielnym zaburzeniem, ale też występować jako element szerszej choroby psychicznej. W klasyfikacji chorób ICD-10 paranoja współcześnie to „uporczywe zaburzenia urojeniowe”. W skrócie mówiąc, paranoja polega na tym, że pacjent wierzy w pewne zjawiska czy rzeczy, które w rzeczywistości nie mają miejsca i nie istnieją. W paranoi nie mamy do czynienia z omamami, czyli pewnymi bodźcami zmysłowymi, jak np. słyszenie dźwięków, widzenie „cieni”. Paranoja charakteryzuje się raczej urojeniami, w które pacjent konsekwentnie wierzy, które jednocześnie dotyczą mało prawdopodobnych treści. W paranoi możemy mieć do czynienia z jedną, powtarzalną treścią, treściami zmiennymi albo wieloma treściami powiązanymi ze sobą.
Przykładowo osoby mogą mieć paranoję związaną, z tym że:
- Są prześladowane (paranoja prześladowcza),
- Ich partner je zdradza, oszukuje, nie kocha (paranoja zazdrości),
- Osoby z zewnątrz mają złe intencje wobec nich,
- Istnieje jakiś spisek przeciwko nim lub nawet przeciwko ludzkości (paranoja polityczna),
- Dobre intencje osób postronnych są kamuflażem i świadczą o ich złych zamiarach.
Paranoja – przyczyny
Paranoja najczęściej jest diagnozowana u osób dorosłych, mających 35-45 lat. Na świecie cierpi na nią około 0,5% osób. Rozwój paranoi może mieć różne podłoża, spośród nich najbardziej podkreśla się:
- Czynniki genetyczne,
- Nadaktywność niektórych obszarów mózgu,
- Traumatyczne doświadczenia życiowe, zwłaszcza w okresie dzieciństwa,
- Niskie poczucie własnej wartości,
- Nadużywanie alkoholu, narkotyków, substancji psychoaktywnych – paranoja po marihuanie, paranoja alkoholowa;
- Zaburzenia psychiczne, np. schizofrenia,
- Presja społeczna i silny poziom stresu.
Paranoja – objawy
Paranoja może przyjmować różne oblicza, najbardziej powszechne jej symptomy to natomiast:
- Podejrzliwość, nadmierne podejrzenia wobec innych ludzi,
- Przekonanie, że inni nas obserwują, że mają przy tym złe intencje,
- Tendencja do wyszukiwania w każdej sytuacji elementu przeciwko „sobie” samemu,
- Trudności w relacjach interpersonalnych,
- Wysoki poziom stresu, lęku,
- Nadmierne reakcje na potencjalne zagrożenia,
- Przekonania spiskowe
- Izolacja społeczna,
- Niskie poczucie bezpieczeństwa.
Test na paranoję
W Internecie znajdziemy różnego rodzaju testy para-psychologiczne, które co prawda nie odpowiedzą jednoznacznie czy mamy paranoję, ale mogą w pewien sposób ukierunkować nas na dalsze działania. Prawdziwe testy psychologiczne mogą być wykonywane tylko przez specjalistę.
Paranoja indukowana
Interesującym rodzajem paranoi jest paranoja indukowana. Inaczej to paranoja udzielona, czyli stan, w którym urojenia jednej osoby wzbudzają zaburzenia paranoiczne podobnego rodzaju u drugiego człowieka.
Paranoja pieniacza
Wspomniany typ paranoi to zaburzenia wielkościowe. Innymi słowy, osoba dotknięta paranoją pieniacza ma przekonanie o swoim wysokim znaczeniu społecznym i/lub bogactwie, choć obiektywnie nie ma dowodów na to, że jest to osoba wyjątkowo potężna, decyzyjna czy bogata.
Paranoja maniakalna
Powyższy termin z kolei nie jest prawidłowy, ponieważ myli dwa zaburzenia – paranoję oraz psychozę maniakalno-depresyjną (czyli chorobę afektywną dwubiegunową). W paranoi zazwyczaj nie mamy do czynienia, jak w chorobie dwubiegunowej, z zaburzeniami nastroju, fazami manii i depresji.
Paranoja hipochondryczna
Człowiek dotknięty paranoją hipochondryczną ma przekonanie o poważnych chorobach w swoim organizmie, choć brak na to (na zły stan zdrowia) dowodów. Chory ma obsesyjne przekonania, że z jego organizmem jest coś nie w porządku, może regularnie chodzić do lekarzy i szukać potwierdzenia swoich przekonań, ale bezskutecznie.
Paranoja — jak leczyć?
Leczenie paranoi ma charakter długotrwały, przewlekły i złożony. Powinno ono łączyć psycho- i farmakoterapię (neuroleptyki). Problemem jest tutaj przede wszystkim fakt, że chory na paranoję nie współpracuje z psychoterapeutą (zazwyczaj), ponieważ wobec specjalisty także żywi wiele przekonań wynikających z choroby i przez to nie jest w stanie zaufać psychoterapeucie.
Schizofrenia a paranoja
Czasami paranoja jest mylona ze schizofrenią. Trzeba jednak podkreślić, że w paranoi nie mamy do czynienia z omamami i halucynacjami, które to są jednymi z podstawowych symptomów schizofrenii.
Nerwica a paranoja
Zaburzenia lękowe, czyli potocznie „nerwica” mogą wydawać się podobne w pewnym stopniu do paranoi. Trzeba jednak je rozdzielić na dwa różne typy zaburzeń. Czasami paranoja może być wynikiem nerwicy i wysokiego poziomu lęku oraz stresu. Diagnoza powinna jednak być przeprowadzona wyłącznie przez specjalistę, psychiatrę lub psychologa.
Bibliografia:
- https://mindhealth.pl/co-leczymy/paranoja (dostęp dn. 5.02.2024 r.)
- Soroko E.: Paranoiczne zaburzenie osobowości, 2014.
- Oltmanns T. i wsp.: Paranoia, 2006.
- Combs D. R. i wsp.: Paranoia and emotion perception across the continuum. British Journal of Clinical Psychology, 2006, 45, 19–31.