Schizofrenia – co to jest, rodzaje i objawy choroby

Spis Treści

Co to jest schizofrenia?

Schizofrenia to inaczej psychoza schizofreniczna lub choroba Bleulera. Należy ona do zaburzeń psychotycznych (inaczej psychoz). Polega na zmienionym chorobowo i tym samym nieadekwatnym postrzeganiem, odbiorem, oceną rzeczywistości oraz przeżywaniem. Choroba ta prowadzi do upośledzenia zdolności krytycznej oraz obiektywnej i realistycznej oceny dotyczącej własnej osoby, jak również relacji z innymi ludźmi.

W przebiegu schizofrenii typowe są epizody psychotyczne, które obejmują omamy i urojenia, jak również okresy zubożenia emocjonalnego, wycofania i apatii. Osoba chorująca na schizofrenię często zaniedbuje swój wygląd i wycofuje się społecznie. Przez to nierzadko postrzegana jest przez osoby z otoczenia jako osoba inna, zachowująca się dziwnie, co dodatkowo utrudnia osobom ze schizofrenią prawidłowe funkcjonowanie w społeczeństwie. Schizofrenia ma wpływ na wiele obszarów funkcjonowania człowieka i nie chodzi tu tylko o zdrowie psychiczne.

Przebieg schizofrenii nie jest taki sam u wszystkich pacjentów. U poszczególnych pacjentów będzie on różny, jak również różny będzie stopień nasilenia objawów oraz rodzaj objawów dominujących. Schizofrenia to choroba przewlekła, której leczenie trwa kilka lub kilkanaście lat, jednak najczęściej terapia trwa całe życie. U poszczególnych pacjentów różny będzie także początek choroby. U niektórych z nich początek jest nagły, a objawy choroby rozwijają się w ciągu kilku dni. U innych pacjentów początek jest szybki, co oznacza, że objawy chorobowe rozwijają się w ciągu kilku tygodni. W obu przypadkach zarówno osoba chora, jak i jej najbliższe otoczenie są w stanie dostrzec niepokojące zmiany, które pojawiły się nagle i wskazują na inne zachowanie niż dotychczasowe, czy też spodziewane ze strony danej osoby. Pozwala to na podjęcie szybkiej reakcji, ponieważ osoba chora i jej najbliżsi otrzymują wyraźny sygnał, że coś się dzieje i wymaga to odpowiedniej interwencji. Jest to bardzo istotne, ponieważ szybkie podjęcie leczenia poprawia rokowania pacjenta, przekładając się również na mniejszą tendencję do myśli samobójczych. Niestety, objawy schizofrenii mogą rozwijać się również przez kilka miesięcy, bądź też nawet kilka lat. Wówczas mówi się o stopniowym początku objawów choroby. W takim przypadku trudniejsze jest uchwycenie początku niepokojących symptomów i szybka reakcja.

Przebieg schizofrenii może mieć charakter liniowy, inaczej ciągły, który postępuje stopniowo i powoli. Możemy mieć również do czynienia z przebiegiem falującym, inaczej epizodycznym, który charakteryzuje występowanie okresów nasilenia objawów, naprzemiennie z powrotem do pełnej remisji, kiedy objawy schizofrenii nie występują w ogóle, bądź też remisji niepełnej, kiedy to objawy występują, ale ich nasilenie jest nieznaczne. Podczas okresów nasilenia objawów, czyli ostrych epizodów występują objawy psychotyczne. Natomiast objawy negatywne oraz zaburzenia poznawcze zwykle obecne są w obu okresach choroby. Co interesujące, przebieg schizofrenii nierzadko ulega zmianom w trakcie trwania choroby.

Na schizofrenię choruje ok. 1% populacji na świecie. W Polsce takich pacjentów jest ok. 500 000. W równym stopniu są na nią narażeni mężczyźni i kobiety. Dotychczas przyczyny tej choroby nie są w pełni znane. Wiadomo jednak, że na jej rozwój wpływa współdziałanie wielu czynników, w tym biologicznych (również genetycznych), psychologicznych, społecznych, jak i środowiskowych.

Schizofrenia zaliczana jest do chorób wieku młodzieńczego, ponieważ najczęściej jej początek występuje właśnie w wieku młodzieńczym. Ponad połowa rozpoznań schizofrenii dotyczy osób w wieku poniżej 30 lat.

Rodzaje schizofrenii

Schizofrenia nie jest chorobą jednorodną i występują różne jej rodzaje. Wyróżnia się schizofrenię:

• paranoidalną,
• hebefreniczną,
• katatoniczną,
• prostą,
• rezydualną
• oraz niezróżnicowaną.

W przebiegu schizofrenii paranoidalnej dominują objawy pozytywne, a więc urojenia i omamy. Osoba ze schizofrenią paranoidalną widzi rzeczy oraz wydarzenia, które faktycznie nie mają miejsca lub też jej percepcja i przeżywanie rzeczywistości są nieadekwatne. Występujące zaburzenia dotyczą również wszystkich zmysłów – słuchu, wzroku, smaku, węchu, dotyku i polegają na odczuwaniu wrażeń zmysłowych, pomimo braku obecności bodźca, który byłby przyczyną danego wrażenia zmysłowego.

Schizofrenia hebefreniczna nazywana jest również schizofrenią zdezorganizowaną. Objawia się trudnościami z dostosowaniem oraz dezorganizacją obejmującą rozumowanie, afekt (nastrój) oraz zachowanie. U osób ze schizofrenią hebefreniczną często dochodzi do nieprawidłowej ekspresji emocji. Pojawiają się zachowania nieprzewidywalne – nadmierny śmiech lub płacz bez powodu, obojętność emocjonalna, zachowania postrzegane jako infantylne, chaotyczne, nadmierna mimika, grymasy, przerysowana gestykulacja oraz występowanie nieakceptowalnych społecznie, obscenicznych zachowań. Mowa takiej osoby bywa rozkojarzona, niespójna, niekiedy zawiera dziecięce gaworzenie, jak również tworzenie nowych słów. Charakterystyczna jest przesadna drobiazgowość w nieznaczących sprawach, jak również zainteresowanie zagmatwanymi sprawami religijnymi i filozoficznymi. U osób ze schizofrenią hebefreniczną często występują halucynacje słuchowe.

Dla schizofrenii katatonicznej charakterystyczne jest naprzemienne występowanie skrajnego zamknięcia i skrajnego pobudzenia. Zdarza się jednak, że występuje tylko jeden rodzaj zachowań. Skrajne zamknięcie polega na pozostawaniu w stanie osłupienia, całkowitego bezruchu przez kilka godzin, a nawet dni. Z osobą pozostająca w tzw. stuporze nie ma kontaktu, nie przejawia ona żadnej reakcji na bodźce zewnętrzne, jak również nie jest w stanie kontrolować swoich potrzeb fizjologicznych. Stan bezruchu stanowi swego rodzaju ochronę związaną ze wzrostem wrażliwości na bodźce oraz zmniejszeniem zdolności do filtrowania docierających informacji.

W przebiegu schizofrenii prostej brak jest objawów pozytywnych (urojeń i omamów), natomiast obecne jest stopniowe narastanie objawów negatywnych, które prowadzą do załamania linii życia.

U pacjentów ze schizofrenią rezydualną obecne są przede wszystkim objawy resztkowe, które zwykle mają stabilny charakter i są nasilone w niewielkim stopniu, natomiast utrzymują się przez dłuższy czas i związane są przede wszystkim z występowaniem objawów negatywnych. Jednak u osób ze schizofrenią rezydualną w przeszłości wystąpił przynajmniej jeden epizod psychotyczny.

Wyróżnia się także schizofrenię niezróżnicowaną, w której brak jest przewagi któregoś z typów objawów. Na zmianę pojawiają się wszystkie możliwe objawy schizofrenii, które występują z różnym stopniem nasilenia i czasem występowania. Objawy zmieniają się szybko. Pojawienie się schizofrenii niezróżnicowanej zazwyczaj poprzedzone jest silnym stresem, ale niezwiązanym z traumatycznym przeżyciem.

Początki schizofrenii – objawy

W przebiegu schizofrenii występują różnego rodzaju objawy. W zależności od typu schizofrenii jeden rodzaj objawów może dominować nad pozostałymi. W trakcie trwania choroby może zmieniać się rodzaj objawów dominujących. Objawy schizofrenii możemy przyporządkować do następujących grup:

• objawy pozytywne,
• objawy negatywne,
• zaburzenia poznawcze,
• zaburzenia afektu,
• objawy dezorganizacji psychicznej.

Objawy pozytywne są to inaczej objawy wytwórcze. Nie chodzi oczywiście o to, że pojawiają się pozytywne zdarzenia związane z chorobą. Słowo pozytywny odnosi się tutaj do czegoś, co powstało, a czego dotychczas nie było. Są to przede wszystkim urojenia i omamy, w tym tzw. pseudohalucynacje.

Urojenia to zaburzenia myślenia, które prowadzą do zniekształcenia i kreowania zupełnie nowej, nieistniejącej rzeczywistości. Osoba chora doświadcza przeżyć i wydarzeń, a także widzi rzeczy, które faktycznie nie istnieją. Wierzy ona jednak w realność swojej rzeczywistości tak bardzo, że nie przyjmuje wyjaśnień z zewnątrz (od rodziny, najbliższych osób), że może się mylić. Często osoby, które podejmują próbę wyjaśnienia rzeczywistości, spotykają się z wrogością osób chorych. U pacjentów ze schizofrenią występują różne rodzaje urojeń. Są to urojenia prześladowcze, ksobne, odsłonięcia i oddziaływania.

Urojenia prześladowcze polegają na tym, że osoba chora czuje, że jest podsłuchiwana, śledzona oraz nieustannie obserwowana i obmawiana. Osoby z otoczenia są przez nią postrzegane jako wrogo nastawione, które chcą jej krzywdy, a nawet śmierci. Z kolei urojenia ksobne polegają na tym, że osoba chora ma wrażenie, że jest obserwowana i wyszydzana również przez zupełnie obcych ludzi na ulicy, spikerów radiowych, czy w artykułach w gazecie. Osoba taka uważa, że wszyscy o niej mówią, obserwują ją i ciągle się z niej śmieją. Urojenia odsłonięcia polegają na tym, że osoba chora wierzy w to, że jej myśli są zabierane przez innych ludzi, czy też nawet przedmioty. Uważa ona, że wszystkie jej myśli są znane i słyszalne dla innych ludzi, chociaż podejrzenia te mogą się skupiać wyłącznie na jednej osobie. Osoba z urojeniami oddziaływania, czy też inaczej urojeniami wpływu, uważa, że całe jego jestestwo – ciało, myśli, uczucia oraz zachowanie są pod wpływem innych osób, bądź też postaci, czy rzeczy.

Omamy, czyli halucynacje polegają na realnym odczuwaniu wrażenia zmysłowego, dotyczącego zmysłu wzroku, słuchu, węchu, smaku lub dotyku, pomimo że nie jest obecny bodziec, który mógłby takie wrażenia wywołać. Osoba taka może słyszeć różne głosy, które pochodzą z jej głowy (wówczas mówi się o tzw. pseudohalucynacjach), bądź też głosy z zewnątrz. Największą czujnością należy wykazać się w stosunku do osób, które słyszą głosy nakłaniające do popełnienia samobójstwa.

Objawy negatywne oznaczają swego rodzaju ubytki. Są one związane głównie z postępującym wycofaniem się z relacji międzyludzkich oraz dotychczasowej aktywności życiowej aż do całkowitego wycofania społecznego. Osobę taką charakteryzuje bierność, apatia, zobojętnienie uczuciowe, a jej wypowiedzi stają się uboższe. Występuje afekt blady, który przejawia się w zmniejszeniu wyrażania emocji, bądź też zupełnym braku ich wyrażania. Pojawiają się także takie objawy, jak abulia, czyli bezczynność, aspontaniczność oraz awolicja, czyli brak własnej woli. Osoby takie mają też zmniejszoną zdolność odczuwania przyjemności, bądź też nie potrafią jej odczuwać wcale. Takie zjawisko nazywane jest anhedonią. Dodatkowo, pojawia się spowolnienie ruchowe oraz zauważalnie mniejsza dbałość o siebie.

Zaburzenia poznawcze związane są ze zmniejszeniem koncentracji, uwagi, pamięci oraz inteligencji.

Zaburzenia afektu to zaburzenia nastroju, które przede wszystkim są związane z przeżyciami psychotycznymi oraz objawami negatywnymi. Afekt może być adekwatny lub nieadekwatny do chorobowych przeżyć, czy też realnych sytuacji.

Objawy dezorganizacji psychicznej dotyczą myślenia oraz zachowania osoby chorej. Osoba ta nie do końca rozumie co się wokół niej dzieje, zachowania i postępowania innych ludzi. U osoby chorej pojawiają się zachowania odbierane jako dziwaczne, chaotyczne i nieadekwatne do sytuacji.

Objawy schizofrenii u mężczyzn

Schizofrenia występuje z taką samą częstością u mężczyzn, jak i u kobiet. Również pojawiające się objawy związane z tą chorobą nie różnią się u obu płci. Jednak schizofrenia u mężczyzn zwykle ma początek w młodszym wieku niż u kobiet. Pierwsze objawy pojawiają się zwykle pomiędzy 15. a 24. rokiem życia, kiedy to u kobiet mają miejsce kilka lat później – między 25. a 34 rokiem życia. Przeprowadzone badania wykazują też większe ryzyko samobójstwa u mężczyzn, w szczególności wśród osób młodych.

Objawy schizofrenii paranoidalnej

Schizofrenia paranoidalna to najczęściej diagnozowany rodzaj schizofrenii w naszym kraju. Charakteryzuje się przewagą występowania objawów pozytywnych, do których zalicza się urojenia i omamy. U osób zmagających się ze schizofrenią paranoidalną często pojawiają się urojenia prześladowcze. Osoba chora podejrzewa osoby z najbliższego otoczenia, ale i zupełnie obcych ludzi o obserwowanie, śledzenie, podsłuchiwanie, próby otrucia, czy też kierowania nią poprzez manipulację i nękanie, często z użyciem nieistniejących urządzeń. Osoby takie często odczuwają również, ze są obmawiane przez zupełnie obcych ludzi na ulicy, uważają, że rozmowa w radio, czy też artykuł w gazecie dotyczą ich osoby.

Ponadto, u osób ze schizofrenią paranoidalną występują urojenia wielkościowe. Oznacza to, że chory jest przeświadczony o swojej wyjątkowości, wybitności oraz zasługach i uważa się za wybitnego eksperta z danej dziedziny. W swoim mniemaniu może być również postacią historyczną. Urojenia te zazwyczaj związane są z różnego rodzaju halucynacjami. Połączenie urojeń z omamami paradoksalnie daje choremu poczucie tożsamości.

Ze względu na występowanie urojeń prześladowczych, chorzy są niezwykle podejrzliwi, co przekłada się również na ogromne trudności w relacjach społecznych. Chorych cechuje upośledzenie myślenia krytycznego oraz niekiedy nieprzewidywalne i niebezpieczne zachowania, związane z atakami agresji.

Dzień chorych na schizofrenię

15 września przypada Dzień Solidarności z Osobami Chorymi na Schizofrenię. Celem ustanowienia tego dnia jest przede wszystkim wzrost świadomości społecznej dotyczącej chorób psychicznych, co umożliwi odejście od krzywdzących, niesprawiedliwych stereotypów. O chorobach psychicznych mówi się rzadko, są wstydliwe i stanowią temat tabu, a osoby cierpiące na te choroby nierzadko są stygmatyzowane i uważane za inne, dziwne.

Pamiętajmy jednak, że schizofrenia to choroba, która dotyczy aż 1% społeczeństwa, a warto mieć świadomość, że choroba ta w ogromnym stopniu wpływa nie tylko na osobę chorą, ale również na osoby z jej najbliższego otoczenia, często odciskając na nich trwałe piętno. Warto jest mówić o chorobach psychicznych bez demonizowania ich, ponieważ osoby chore tak samo, jak i wszyscy inni, potrzebują akceptacji społecznej. Jest to tym bardziej ważne, że początki choroby zwykle mają miejsce w młodym wieku, kiedy człowiek dopiero wchodzi w dorosłe życie. Wykluczenie społeczne takiej osoby może mieć katastrofalne skutki i wpłynąć na całe jej przyszłe życie. Wycofanie się ze społeczeństwa i próby ukrywania choroby mogą znacznie opóźnić wdrożenie właściwego leczenia, co zwykle negatywnie wpływa na rokowania pacjenta. Odpowiednia terapia sprawia, że pacjent może normalnie funkcjonować w społeczeństwie, ucząc się, pracując i prowadząc zwyczajne życie rodzinne.

Piśmiennictwo:

1. Borowiecka – Kluza J. Schizofrenia Portal mp.pl
2. Tyszkowska M., Jarema M. Między zdrowiem a schizofrenią. Psychiatria Polska 2013; XLVII (4): 587-597
3. https://www.lundbeck.com/upload/pl/files/pdf/Poradniki/schizofreiniaporadnik.pdf