Zapalenie trzustki – jak przebiegają objawy i czy jest wyleczalne?

Spis Treści

Zapalenie trzustki – co to jest?

Ostre zapalenie trzustki jest schorzeniem, które powstaje na skutek zaburzenia równowagi pomiędzy mechanizmami hamującymi a stabilizującymi aktywność enzymów trzustkowych. W normalnych warunkach enzymy trzustkowe produkowane są w komórkach pęcherzykowych trzustki w postaci nieczynnych proenzymów. Gromadzone są w pęcherzykach – zymogenach. Następnie wydzielane są z pęcherzyków trzustkowych i przedostają się do dwunastnicy, gdzie dochodzi do ich aktywacji. Zaktywowane proenzymy są gotowe do uczestniczenia w trawieniu poszczególnych składników pokarmowych. W ostrym zapaleniu trzustki dochodzi do aktywacji proenzymów już w komórkach pęcherzykowych trzustki. Jest to sytuacja bardzo niebezpieczna, gdyż aktywne enzymy prowadzą do samostrawienia narządu oraz okolicznych tkanek. Zniszczeniu może ulec znaczna część narządu i są to zmiany nieodwracalne. Ponadto, w wyniku trawienia ścian naczyń krwionośnych oraz ściany przewodu pokarmowego może dojść do groźnego krwotoku wewnętrznego, bądź też perforacji, czyli przedziurawienia.

W wyniku samostrawienia trzustki dochodzi do bardzo silnej reakcji zapalnej. Może być ona miejscowa, ale nierzadko dochodzi do uogólnienia stanu zapalnego. Biorą w nim udział liczne mediatory oraz komórki zapalne. Zdarza się, że reakcja zapalna jest tak silna, że prowadzi do uogólnionej reakcji zapalnej (SIRS – ang. Systemic Inflammatory Response Syndrome). Skutkuje ona niewydolnością wielonarządową, a jej objawy przypominają sepsę.

Ciężka postać ostrego zapalenia trzustki jest stanem bardzo niebezpiecznym. Może prowadzić do niewydolności układu krążenia, niewydolności układu oddechowego, niewydolności nerek oraz zaburzeń krzepnięcia krwi. Śmiertelność w przypadku ostrego zapalenia trzustki wynosi około 10%.

Dokładna częstość występowania ostrego zapalenia trzustki nie jest znana, gdyż część przypadków może pozostawać nierozpoznana. Niemniej jednak oscyluje ona w granicach 10 – 44 przypadków na 100 000 osób na rok. Niepokojącym sygnałem jest fakt, że w ostatnim czasie wzrasta zachorowalność na ostre zapalenie trzustki u ludzi na całym świecie. Zjawisko to tłumaczy się częstszym występowaniem kamicy żółciowej, będącej dominującą przyczyną OZT, która to stanowi jedną z poważnych konsekwencji epidemii otyłości.

Zapalenie trzustki – objawy

Podstawowym objawem pojawiającym się w przebiegu ostrego zapalenia trzustki jest wystąpienie nagłego silnego, przeszywającego i narastającego bólu zlokalizowanego w nadbrzuszu. Ból ten często promieniuje do pleców. Często towarzyszą munudności i wymioty oraz wzdęcia. Może pojawić się gorączka oraz przyspieszenie akcji serca. U niektórych chorych występuje żółtaczka, czyli zażółcenie skóry, błon śluzowych oraz białkówek oczu.

W ciężkich przypadkach ostrego zapalenia trzustki dochodzi do obniżenia ciśnienia, zaburzeń świadomości, duszności oraz zmniejszenia ilości wydalanego moczu.

W przypadku przewlekłego zapalenia trzustki dochodzi do nawrotowych stanów zapalnych. To powoduje postępujące włóknienie narządu oraz prowadzi do jego niewydolności. Przebieg choroby może wyglądać różnie u poszczególnych chorych, jednak u większości z nich występują nawracające dolegliwości bólowe zlokalizowane w nadbrzuszu, w szczególności po spożyciu tłustych posiłków. Pojawiają się także takie objawy, jak uczucie pełności w brzuchu, nudności oraz wzdęcia. U chorych z przewlekłym zapaleniem trzustki okresowo może występować żółtaczka. Ze względu na odczuwanie dolegliwości bólowych po posiłkach, chorzy często unikają jedzenia. Jeśli stan ten trwa długo, dochodzi do niedożywienia. Po latach choroby zaczynają pojawiać się objawy zewnątrz- i wewnątrzwydzielniczej niewydolności trzustki, które obejmują m.in. cukrzycę i biegunki tłuszczowe.

Zapalenie trzustki – przyczyny 

Ostre zapalenie trzustki może być wywołane przez każdy czynnik, który wpływa destrukcyjnie na komórki pęcherzykowe trzustki i prowadzi do upośledzenia wydzielania enzymów. Najczęstszymi przyczynami ostrego zapalenia trzustki są kamica żółciowa oraz nadmierne spożywanie alkoholu. Przyczyny te występują u 80% chorych.

Do przyczyn zapalenia trzustki należą również:

• urazy jamy brzusznej,
• podwyższony poziom cholesterolu,
• wrodzone wady rozwojowe trzustki,
• dziedziczne mutacje genów PRSS1, SPINK1 i CFTR,
• powikłanie endoskopowej cholangiopankreatografii wstecznej,
• zażywanie niektórych leków.

Około 10% przypadków obejmuje idiopatyczne ostre zapalenie trzustki, to znaczy takiego, którego przyczyna jest niemożliwa do ustalenia.

Czynniki, które predysponują do wystąpienia przewlekłego zapalenia trzustki to:

• palenie tytoniu,
• nadużywanie alkoholu,
• hipertriglicerydemia,
• hiperkalcemia,
• podłoże autoimmunologiczne,
• mutacje genetyczne,
• wady wrodzone,
• uszkodzenia i niedrożność przewodu trzustkowego,
• stosowanie niektórych leków.

Czy ostre zapalenie trzustki jest wyleczalne?

Łagodna postać ostrego zapalenia trzustki jest wyleczalna, a po przechorowaniu nie pozostawia trwałych następstw w postaci uszkodzeń narządów jamy brzusznej. Łagodna postać ma miejsce wówczas, gdy ostre zapalenie trzustki jest pojedynczym epizodem, a nie jednym z nawracających epizodów przewlekłego zapalenia trzustki. Dla uniknięcia powikłań ważne jest również trwałe usunięcie przyczyn wystąpienia ostrego zapalenia trzustki (np. kamicy żółciowej), co zapobiega nawrotom choroby.

Aby uniknąć zapalenia trzustki w przyszłości należy przede wszystkim zadbać o to, aby wyeliminować czynnik, który spowodował ostry atak choroby. Z uwagi na fakt, że najczęstszą przyczyną ostrego zapalenia trzustki jest kamica żółciowa, konieczne jest wyleczenie tej choroby. Należy przy tym pamiętać, że ważnym czynnikiem ryzyka wystąpienia kamicy żółciowej jest otyłość. W związku z tym niezwykle istotne jest utrzymywanie prawidłowej masy ciała. Nie mniej istotne jest ograniczenie spożycia alkoholu. Osoby uzależnione i nadużywające alkoholu powinny poddać się terapii odwykowej.

Należy również pamiętać o odpowiednim postępowaniu po zakończeniu hospitalizacji po ciężkim przebiegu ostrego zapalenia trzustki. Przede wszystkim należy zadbać o odpowiednią dietę. Należy unikać pokarmów ciężkostrawnych i alkoholu. Ważne jest również zażywanie leków zaleconych przez lekarza. Przez około rok po przebyciu choroby chory powinien zażywań preparaty enzymów trzustkowych, które wspomagają terapię.

Ostre zapalenie trzustki – śmiertelność

Łagodna postać ostrego zapalenia trzustki nie wiąże się z ryzykiem zgonu. W zdecydowanej większości przypadków jest całkowicie wyleczalna. Śmiertelność w przypadku ciężkiej postaci ostrego zapalenia trzustki wynosi około 10%. Pozostali chorzy nie będą doświadczali następstw przebycia choroby. Tylko niewielki odsetek chorych po okresie rekonwalescencji wymaga wdrożenia długotrwałej insulinoterapii oraz substytucyjnego leczenia preparatami enzymów trzustkowych.

Jak leczyć zapalenie trzustki?

Podstawą leczenia ostrego zapalenia trzustki jest dożylne nawadnianie chorego oraz podawanie leków przeciwbólowych. Ponadto, stosuje się kilkudniową głodówkę. Najczęściej zaleca się, aby trwała ona 3 – 4 dni. Powrót do normalnego odżywiania doustnego możliwy jest wówczas, gdy miną nudności i ustąpi ból brzucha. Z racji tego, że kamica żółciowa jest jedną z najczęstszych przyczyn ostrego zapalenia trzustki, elementem terapii jest wyleczenie tego schorzenia. Jest to możliwe poprzez wykonanie cholecystektomii, czyli usunięcie pęcherzyka żółciowego, bądź też endoskopowe przecięcie zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej.

Trudniejsza w leczeniu pozostaje ciężka postać ostrego zapalenia trzustki. Wymaga ona intensywnej opieki medycznej. Dotychczas nie jest znana skuteczna metoda leczenia tego schorzenia. Ponieważ nawet w ciągu pierwszych godzin choroby może dojść do groźnych powikłań, celem opieki nad chorym jest intensywne leczenie wspomagające. Polega ono na zapobieganiu lub leczeniu zakażeń, walce z nadmiernym zagęszczaniem krwi, rozpoznaniem i leczeniem wstrząsu oraz powikłań narządowych. Podobnie jak w przypadku leczenia łagodnej formy ostrego zapalenia trzustki, podstawą jest intensywne dożylne nawadnianie chorego oraz podawanie leków przeciwbólowych. Bardzo ważną kwestią jest również właściwe żywienie chorego. W 2. - 3. dobie chory powinien otrzymywać żywienie dojelitowe. Jeśli nie jest to możliwe, ze względu na przeciwwskazania lub nietolerancję, zaleca się łączenie żywienia dojelitowego z żywieniem pozajelitowym. Niezbędne może okazać się również wdrożenie antybiotykoterapii. Przez cały okres leczenia chorego jest on obserwowany pod kątem występowania różnego rodzaju powikłań.

Po zakończeniu leczenia i opuszczeniu szpitala niezwykle ważne jest ścisłe stosowanie się do zaleceń lekarza oraz regularne badania kontrolne. Pamiętaj o stosowaniu się do wszelkich zaleceń dietetycznych, jak również nie zapominaj o stosowaniu zaleconych przez lekarza leków. Pamiętaj także o unikaniu czynników, które mogłyby doprowadzić do kolejnego ataku ostrego zapalenia trzustki.

Piśmiennictwo:

1. Dąbrowski A. Ostre zapalenie trzustki. Portal mp.pl
2. Lipczyński R. Wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia przewlekłego zapalenia trzustki. Gastroenterologia Kliniczna 2017, 9(3): 65-93