Udar mózgu – czym jest i jak go rozpoznać?

Spis Treści

Co to jest udar mózgu?

Udar mózgu definiuje się jako zespół kliniczny, który charakteryzuje się nagłym wystąpieniem objawów ogniskowych, bądź też uogólnionych zaburzeń czynności mózgu. Na skutek zatrzymania dopływu krwi do tkanki mózgowej, dochodzi do obumarcia części mózgu. Udar mózgu rozróżnia się na typ niedokrwienny oraz typ krwotoczny.

Większość, bo ok. 80% przypadków udaru mózgu dotyczy niedokrwiennego typu udaru mózgu. Dochodzi do niego na skutek niedrożności tętnicy zaopatrującej daną część mózgu w krew. Dopływ krwi do tkanki mózgowej może być wówczas całkowicie zablokowany, bądź też częściowo ograniczony i powodujący niewystarczające zaopatrywanie danego obszaru mózgu w tlen.

Najczęstszą przyczyną niedokrwiennego udaru mózgu jest miażdżyca. Choroba ta polega na odkładaniu się struktur, złożonych głównie z cholesterolu i nazywanych blaszkami miażdżycowymi, na ścianach naczyń krwionośnych. Jeśli nie zostanie wdrożone odpowiednie leczenie oraz nie ulegnie zmianie styl życia osoby chorej, blaszki miażdżycowe stopniowo się powiększają i coraz bardziej zwężają światło tętnicy. To z kolei skutkuje utrudnionym przepływem krwi przez naczynia krwionośne. W momencie, gdy światło naczynia zostanie całkowicie zablokowane, przepływ krwi ustaje i dochodzi do niedokrwiennego udaru mózgu. Zablokowanie naczynia najczęściej spowodowane jest powstaniem zakrzepu krwi w miejscu zwężenia. Do niedokrwiennego udaru mózgu często prowadzi również zator. Polega on na zablokowaniu naczynia krwionośnego przez skrzeplinę. Może ona powstawać w sercu, na powierzchni zmienionych chorobowo lub sztucznych zastawek serca, bądź też w lewej komorze po zawale serca. Zdecydowanie rzadziej powstaje w żyłach kończyn u osób z przetrwałym otworem owalnym. W przypadku, gdy po zablokowaniu drożności naczynia krwionośnego dochodzi do jego samoistnego udrożnienia, ma miejsce „niedoszły” udar, czyli napad przemijającego niedokrwienia mózgu.

Udar krwotoczny dotyczy ok. 20% wszystkich przypadków udaru. Dochodzi do niego na skutek pęknięcia ściany tętnicy mózgowej i wylania się krwi z naczynia. Stąd też potoczna nazwa udaru krwotocznego – wylew. W wyniku tego krew nie może dotrzeć do miejsca, które powinno być zaopatrywane przez uszkodzoną tętnicę. Krew, która wydostaje się z pękniętej tętnicy prowadzi do zniszczenia okolicznej tkanki nerwowej i powoduje wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego. To skutkuje zaburzeniem czynności całego mózgu, a nie jedynie fragmentu, w którym nastąpił wylew.

Wśród udarów krwotocznych wyróżnia się krwotoki śródmózgowe oraz krwotoki podpajęczynówkowe. Podczas udarów śródmózgowych dochodzi do pęknięcia naczynia znajdującego się wewnątrz mózgu, natomiast krwotoki podpajęczynówkowe spowodowane są uszkodzeniem naczynia znajdującego się na powierzchni mózgu, kiedy to krew gromadzi się pomiędzy mózgiem a otaczającą go błoną, czyli oponą pajęczą. Krwotoki śródmózgowe pojawiają się przede wszystkim w wyniku długotrwałego nieleczonego nadciśnienia tętniczego, które indukuje powstawanie tzw. mikrotętniaków. Krwotoki podpajęczynówkowe najczęściej są skutkiem pęknięcia większego tętniaka lub naczyniaka.

Zazwyczaj udary krwotoczne są cięższe i wiążą się z gorszymi rokowaniami niż udary niedokrwienne. Częściej kończą się śmiercią, bądź też znaczną niepełnosprawnością. Znacznie trudniejsze jest również leczenie tego typu udaru mózgu.

Udar mózgu zaliczany jest do jednej z głównych przyczyn niepełnosprawności psychofizycznej, jak również umieralności.  Udar mózgu jest trzecią co do częstości przyczyną zgonów. Przed nim wymienia się choroby układu krążenia oraz choroby nowotworowe. Według szacunkowych danych, udaru mózgu co roku doznaje 15 milionów ludzi na świecie, z czego 5 milionów osób umiera. W krajach rozwiniętych udaru mózgu doznają 2 na 1000 osób. Warto jednak zaznaczyć, że wśród osób po 65. roku życia udaru doznaje aż 10 na 1000 osób. Udar mózgu jest także najczęstszą przyczyną długotrwałej niepełnosprawności oraz inwalidztwa wśród populacji osób dorosłych.

Udar mózgu – przyczyny

Udar mózgu spowodowany jest niedostatecznym ukrwieniem tkanki mózgowej, co związane jest z niemożnością zapewnienia dopływu tlenu oraz składników odżywczych. Prowadzi do do nieodwracalnych uszkodzeń neuronów. Bezpośrednią przyczyną udaru jest więc obumarcie neuronów, czyli komórek tkanki nerwowej, z której składa się mózg.

Udar mózgu najczęściej związany jest z współistnieniem innych chorób, dotyczących przede wszystkim układu sercowo-naczyniowego oraz układu nerwowego. Zwiększone ryzyko wystąpienia udaru mózgu związane jest również ze stylem życia. Chociaż nie na wszystkie czynniki ryzyka wystąpienia udaru mamy wpływ, to jednak wyróżnia się szereg czynników, które możemy zmodyfikować, a tym samym obniżyć ryzyko udaru. Do głównych czynników ryzyka udaru mózgu należą:

• wrodzone malforacje naczyń tętniczych w obrębie czaszki,
• choroby kardiologiczne,
• otyłość,
• cukrzyca,
• miażdżyca,
• hipercholesterolemia,
• zaburzenia czynności nerek,
• niski poziom aktywności fizycznej,
• siedzący tryb życia,
• palenie tytoniu,
• nadużywanie alkoholu,
• wiek powyżej 55 lat,
• czynniki genetyczne.

Udar mózgu – objawy

To, jakie objawy wystąpią na skutek udaru mózgu uzależnione jest od tego, jaka część mózgu została uszkodzona. Gdy niedokrwienie dotyczy ważnych życiowo struktur mózgu (np. zlokalizowanych w pniu mózgu ośrodków oddychania, czy ośrodków odpowiedzialnych za krążenie krwi), skutki udaru mogą być bardzo poważne.

Do objawów udaru mózgu należą:

• osłabienie mięśni twarzy, które może objawiać się np. opadaniem kącika ust po jednej stronie,
• niedowład kończyny górnej lub dolnej, bądź też jednocześnie górnej i dolnej po tej samej stronie ciała, ale przeciwnej w odniesieniu do obszaru niedokrwienia. Osoba doznająca udaru ma trudności z poruszaniem kończyną, a niekiedy nie jest w stanie wykonać żadnego ruchu,
• uczucie drętwienia połowy ciała, bądź też danego obszaru po jednej stronie ciała,
• trudności z utrzymaniem równowagi oraz koordynacją ruchów – osoba, która przechodzi udar może zacząć się potykać, upuszczać przedmioty, jej ruchy stają się niezgrabne,
• osłabienie mięśni języka i gardła – podczas udaru pojawiają się trudności z mówieniem oraz połykaniem, osoba chora mówi niewyraźnie, trudno jest ją zrozumieć, podczas spożywania posiłku może dochodzić do krztuszenia się,
• zaburzenia widzenia – przejawiające się ograniczeniem pola widzenia, bądź też całkowitą utratą widzenia, która najczęściej występuje tylko w jednym oku; może także występować podwójne widzenie,
• nagły ból głowy o dużym nasileniu – pojawia się przede wszystkim w przypadku krwotoku podpajęczynówkowego,
• utrata przytomności,
• nasilone uczucie senności,
• zaburzenia przytomności – osoba doświadczająca udaru nie wie gdzie się znajduje, co się z nią dzieje, mówi nieskładnie.

Warto pamiętać, że nasilenie objawów początkowo może się zwiększać, a po kilku – kilkunastu godzinach zmniejszać się lub też całkowicie ustępować. Później jednak ponownie może dojść do ich nasilenia. W przypadku, gdy do ustąpienia objawów dochodzi w ciągu 24 godzin mamy do czynienia z napadem przemijającego niedokrwienia mózgu. W ponad 30% przypadków do udaru dochodzi podczas snu, a osoba, która go doznaje zauważa objawy dopiero po przebudzeniu.

Udar mózgu – pierwsza pomoc

Udar mózgu jest stanem zagrożenia życia. Nie ma znaczenia to, jakie objawy występują i z jakim nasileniem. Dlatego też stan ten wymaga jak najszybszej hospitalizacji. Najlepiej, aby chory został przewieziony na oddział udarowy, który jest wyspecjalizowany w opiece nad chorymi z udarem mózgu. Pamiętaj, że do obumierania neuronów dochodzi już po 4 minutach od momentu wystąpienia udaru. Są to komórki niezwykle wrażliwe na brak dopływu tlenu. Czas jest w tym przypadku kluczowy. Dlatego też, jeśli zaobserwujesz niepokojące objawy u siebie, bądź też osoby w najbliższym otoczeniu, nie zwlekaj i wezwij pogotowie ratunkowe dzwoniąc pod numer 999 lub 112. Chory nie powinien wówczas zażywać żadnych leków, jak również nie powinien samodzielnie próbować dostać się do szpitala. Pamiętaj, że czas odgrywa tu kluczową rolę. W wielu przypadkach możliwie jest odwrócenie konsekwencji udaru, bądź też przynajmniej ograniczenie jego skutków. Konieczne jest jednak odpowiednio szybkie podjęcie leczenia. Powinno być ono wdrożone do 3 godzin od wystąpienia udaru.

Jeśli u siebie lub osoby z najbliższego otoczenia dostrzeżesz następujące objawy, niezwłocznie wezwij karetkę pogotowia:

• asymetria twarzy – poproś osobę, u której podejrzewasz udar żeby się uśmiechnęła. Jeśli unosi się tylko jeden kącik ust, może to świadczyć o porażeniu jednej części twarzy,
• zaburzenia widzenia,
• zaburzenia mowy – poproś o powtórzenie prostego zdania. Jeśli mowa jest niewyraźna, bądź też osoba ta nie jest w stanie w ogóle nic powiedzieć, może to świadczyć o udarze.
• osłabienie kończyn po jednej stronie – poproś o uniesienie obu rąk. Trudności z wykonaniem tej czynności mogą świadczyć o niedowładzie jednej strony ciała,
• zaburzenia równowagi,
• nagły silny ból głowy.

Udar mózgu – leczenie

Terapię udaru rozpoczyna się od zabezpieczenia podstawowych czynności życiowych. Oznacza to, że w pierwszej kolejności lekarz może zlecić podanie kroplówki, tlenu przez maskę aby zwiększyć zaopatrzenie mózgu w tlen, bądź też jeśli to konieczne podłączenie respiratora.

Sposób leczenia w dużej mierze zależy od czasu, który upłynął od początku udaru. Jeśli czas ten nie  był dłuższy niż 3 godziny (w niektórych przypadkach 6 godzin), choremu podawany jest lek rozpuszczający zakrzep, który doprowadził do zablokowania tętnicy. Stosuje się wówczas tkankowy aktywator plazminogenu – alteplazę. Lek ten zmniejsza krzepliwość krwi, a co za tym idzie zwiększa ryzyko krwotoku. Z tego powodu jest on wykorzystywany jedynie w przypadku niedokrwiennego udaru mózgu. Tkankowy aktywator plazminogenu nie powinien być również stosowany u osób, które w ostatnim czasie były poddane zabiegowi chirurgicznemu, gdyż jest to związane z niebezpieczeństwem wystąpienia krwotoku z rany pooperacyjnej. W przypadku, gdy od początku udaru upłynęło więcej czasu niż 3 godziny, dochodzi do nieodwracalnych zmian i obumarcia neuronów. Podanie alteplazy jest wówczas zbędne. W takiej sytuacji lekarz zazwyczaj zleca podanie kwasu acetylosalicylowego lub heparyny.

Zdecydowanie trudniejsze jest leczenie krwotocznego udaru mózgu. W sytuacji, gdy doszło do wzrostu ciśnienia śródczaszkowego, najczęściej konieczne jest przeprowadzenie zabiegu chirurgicznego. Jeśli przyczyną był naczyniak mózgu, możliwe jest wykonanie zabiegu wewnątrznaczyniowego. 

Po ustabilizowaniu czynności życiowych chorego, niezbędna jest jego odpowiednia pielęgnacja oraz intensywna rehabilitacja. Rehabilitacja rozpoczyna się jeszcze w szpitalu i rozszerza się ją w miarę poprawy stanu chorego. Ma ona na celu naukę funkcjonowania w życiu codziennym, jak również pomoc w powrocie do aktywności zawodowej. Nierzadko konieczna jest również psychoterapia, która pomaga pokonać trudności emocjonalne.

Czy udar mózgu może się powtórzyć? Jak rozpoznać kolejny udar mózgu?

W przypadku, gdy nie zostaną wyeliminowane czynniki, które spowodowały udar mózgu, może się on niestety powtórzyć w przyszłości. Objawy kolejnego udaru będą podobne, jak w przypadku pierwszego. Po leczeniu i rehabilitacji udaru, pozostań pod stałą kontrolą lekarza, stosuj się ściśle do jego zaleceń oraz staraj się wyeliminować czynniki ryzyka udaru mózgu:

• zrezygnuj z alkoholu i palenia tytoniu,
• zwiększ swój poziom aktywności fizycznej,
• kontroluj wartości ciśnienia tętniczego,
• regularnie monitoruj poziom glukozy we krwi,
• utrzymuj prawidłową masę ciała,
• zredukuj stres.

Piśmiennictwo:

1. Bodzioch M. Udar mózgu. Portal mp.pl dostęp online: październik 2022
2. Członkowska A., Niewiada M., Udar mózgu. Interna Szczeklika 2018, red. P. Gajewski i in., Medycyna Praktyczna, Kraków 2018: 2227-2236.
3. Nowacki P., Bajer-Czajkowska A., Profilaktyka wtórna niedokrwiennego udaru mózgu w świetle medycyny, „Polski Przegląd Neurologiczny” 2008, 4 (3): 147–152
4. Restel M. Sienkiewicz-Jarosz H. Postępowanie w ostrej fazie udaru niedokrwiennego mózgu. Medycyna Po Dyplomie 2013, 10