Spis Treści
Co to jest toczeń rumieniowaty?
Choroby autoimmunologiczne są bardzo poważnym problemem współczesnego społeczeństwa, a jedną z nich jest właśnie toczeń rumieniowaty. Przypadłość znana również jako SLE (ang. Systemic Lupus Erythematosus) jest zapalną, przewlekłą chorobą układową tkanki łącznej o podłożu autoimmunologicznym. Zaburzenia układu immunologicznego oznaczają, że organizm produkuje nadmierne ilości autoprzeciwciał, atakujących własne komórki.
Toczeń rumieniowaty – co to takiego? Charakteryzuje się on występowaniem okresów remisji i zaostrzeń, a podczas nich dochodzi do jednoczesnego zajęcia wielu układów i narządów:
- Stawów,
- Skóry,
- Mięśni,
- Nerek,
- Układu krwiotwórczego,
- Ośrodkowego układu nerwowego,
- Układu sercowo – naczyniowego.
Niestety, w przypadku późnego rozpoznania i niewłaściwego leczenia, może dojść do trwałego uszkodzenia tych narządów. W Polsce na toczeń rumieniowaty układowy według szacunkowych danych choruje około 20 tysięcy osób, w tym około dziesięciokrotnie więcej kobiet niż mężczyzn. Ta choroba jest jedną z najczęstszych przyczyn śmierci młodych kobiet. Toczeń rumieniowaty to choroba układowa, a więc objawy zapalenia mogą dotyczyć znacznej ilości tkanek organizmu. Należy on do chorób tkanki łącznej i może przebiegać w sposób ciężki, zagrażający życiu.
Toczeń rumieniowaty – objawy
Pierwsze objawy toczeń rumieniowaty wykazuje poprzez objawy ogólne albo następujące w obrębie jednego z układów. Toczeń rumieniowaty układowy objawy zaczyna wykazywać łagodnie i niespecyficznie, co utrudnia jego rozpoznanie. Wśród objawów ogólnych tocznia zaobserwować można zwłaszcza łatwe męczenie się, będące najczęstszym symptomem choroby. Nastąpić może także spadek masy ciała, powiększenie węzłów chłonnych i ogólne pogorszenie samopoczucia. Często przytrafiają się stany podgorączkowe albo gorączka.
Charakterystycznym i wyjątkowo często spotykanym objawem tocznia rumieniowatego jest rumień na twarzy w kształcie motyla. Najczęściej zaobserwować można ten rumień na grzbiecie nosa i policzkach, a czasem na czole, dekolcie lub szyi. Toczeń rumieniowaty krążkowy często objawia się wystąpieniem rumienia na plecach. Wśród pozostałych objawów tej choroby wymienić można:
- Bóle mięśni i stawów,
- Zapalenie stawów,
- Zapalenie naczyń,
- Zapalenie opłucnej,
- Zapalenie osierdzia,
- Nadmierna suchość oczu,
- Objawy neurologiczne,
- Zaburzenia krzepliwości krwi,
- Zaburzenia metaboliczne.
Bardzo powszechnymi objawami są stany zapalne skóry, stawów i nerek, a za szczególnie dokuczliwe mogą uchodzić bóle stawów, będące wynikiem reakcji autoimmunologicznej. Osoby chore na toczeń często cierpią też obrzęki stawów w obrębie kolan oraz palców rąk i stóp. Zapalenie nerek postępuje w przebiegu tocznia i należy wykonać przy jego wystąpieniu badania laboratoryjne, które uwzględniają pomiar markerów wydolności nerek.
Toczeń rumieniowaty układowy
Układowy toczeń rumieniowaty najczęściej przytrafia się kobietom w wieku rozrodczym, ale przytrafia się też osobom młodszym lub w podeszłym wieku. Przyczynami zachorowania na niego są predyspozycje genetyczne, a styl życia determinuje czy czynnik genetyczny ulega ekspresji. Aktywować czynniki genetyczne mogą np. zakażenia wirusowe albo zaburzenia hormonalne. Szczególnie te w obrębie estrogenów i prolaktyny są niebezpieczne – właśnie dlatego choroba ta dotyczy głównie kobiet. Wyższe stężenie żeńskich hormonów płciowych predysponuje do wzrostu ryzyka zachorowania na toczeń układowy rumieniowaty.
Toczeń polekowy, czyli szczególna odmiana tej choroby autoimmunologicznej, może być wywołany przez niektóre leki (prokainamid, izoniazyd, interferon, metyldopa, antagoniści TNF-afla). W profilaktyce tocznia dużą rolę odgrywają prawidłowe nawyki żywieniowe – unikanie nadmiaru tłuszczów nasyconych i zadbanie o podaż kwasów Omega-3. Należy unikać także nadmiernej ekspozycji na światło słoneczne.
Toczeń rumieniowaty skórny
Toczeń rumieniowaty może dotyczyć wyłącznie skóry, ale zmiany skórne mogą także wynikać z zaburzeń w narządach wewnętrznych i mają one miejsce u większości chorych. Do zmian skórnych w przebiegu SLE zalicza się rumień na twarzy w kształcie motyla, toczeń rumieniowaty ogniskowy, nadwrażliwość na promieniowanie UV oraz owrzodzenia lub nadżerki, które nie są najczęściej bolesne i mogą być zlokalizowane w obrębie błony śluzowej jamy ustnej lub rzadziej w okolicach nosa bądź narządów płciowych.
Nadwrażliwość na promieniowanie ultrafioletowe sprawia, że już kilka minut przebywania na słońcu może spowodować zmiany skórne pojawiające się w ciągu doby od ekspozycji na promienie słoneczne i utrzymujące się przez wiele dni. U chorych na toczeń objawy skórne mogą przybierać formę:
- Zmian krążkowych,
- Łysienia plackowatego lub rozsianego,
- Zapalenia naczyń stóp i dłoni, grożących martwicą,
- Bolesnych guzków w tkance podskórnej,
- Marznięcie małżowin usznych i czubka nosa.
Kiedy występuje toczeń rumieniowaty, objaw Raynauda to jedna z możliwości zdiagnozowania choroby – jest to mrowienie i drętwienie palców u dłoni i stóp.
Toczeń rumieniowaty u dzieci
Toczeń noworodków jest spowodowany występowaniem u matki przeciwciał anty-Ro (SSA) albo anty-La (SSB). Przechodzą one przez łożysko i mogą wywołać toczeń u dziecka, co zdarza się w około 3% ciąż. Od 16 tygodnia ciąży należy badać pracę serca płodu, gdyż powikłaniem może być wrodzony blok serca. Większość objawów, jakie wywołuje toczeń rumieniowaty u dziecka (zmiany skórne, żółtaczka, obniżenie liczby płytek krwi), znika do 6 miesięcy życia, kiedy to matczyne przeciwciała zostają wypłukane z krwi dziecka.
Toczeń rumieniowaty krążkowy
Jednym ze skórnych objawów jest rumień krążkowy, który występuje u około 25% pacjentów. Wywołuje on zanik, bliznowacenie i odbarwienie skóry. Zmiany krążkowe prowadzą do powstawania szpecących blizn.
Toczeń rumieniowaty – badania i leczenie
W diagnostyce tej choroby konieczne jest wykonanie badań specjalistycznych, np. testów przesiewowych ANA1, ANA2 i ANA3 na obecność przeciwciał przeciwjądrowych. Wykonuje się także badania laboratoryjne, oceniające stan wątroby i nerek. Lekarz może zlecić wykonanie prześwietlenia stawów albo badania w kierunku wirusologicznym. Wówczas można ustalić lub wykluczyć czy występuje toczeń rumieniowaty – czy jest wyleczalny? Niestety, jest to choroba nieuleczalna, na którą nie ma leku. Leki i terapie mogą jedynie spowolnić rozwój choroby, pomóc w uzyskaniu remisji i poprawić jakość życia. Stałe leczenie ma charakter przewlekły, jest niezbędne i niekiedy musi być prowadzone w warunkach szpitalnych.
Toczeń rumieniowaty – rokowania
Trafna i szybka diagnoza daje 10 lat życia u około 80% chorych, a 65% chorych przeżywa 20 lat od momentu rozpoznania. Połowa chorych doświadcza trwałego i nieodwracalnego uszkodzenia narządów wewnętrznych. W początkowych latach pacjenci umierają głównie z powodu zakażeń i zmian w układzie nerwowym i układzie krążenia, ostrego zapalenia płuc i nefropatii. W późniejszych latach za zgon odpowiadają: zakrzepica, przedwczesna choroba wieńcowa, niepożądane działania stosowanych leków.
Toczeń rumieniowaty – czy jest zaraźliwy?
Istnieje dziedziczna skłonność do rozwoju choroby, ale toczeń rumieniowaty nie jest zaraźliwy i nie może zostać przeniesiony drogą kropelkową ani płciową.
Toczeń rumieniowaty a ciąża
Kobiety z toczniem często zachodzą w ciążę i mają zdrowe dzieci, jednak ciąża może czasem zagrażać życiu matki lub płodu. Dzieje się tak w przypadku choroby serca lub nerek u matki, wysokiej aktywności tocznia lub obecności zespołu antyfosfolipidowego. Niektóre leki mogą uszkodzić płód, dlatego ciążę najlepiej zaplanować, aby do zapłodnienia doszło w okresie wyciszenia choroby.
Bibliografia:
- Samotij D. Leczenie tocznia rumieniowatego układowego — wyzwania i perspektywy na przyszłość [Treatment of systemic lupus erythematosus — future challenges and prospects]. Varia Medica. 2018;2(5):430-438.
- Skoczyńska M. Skórne postacie tocznia rumieniowatego [Cutaneous lupus erythematosus]. N Dermatologia. 2016;638.
dr Bartek Kulczyński Dyplomowany Dietetyk, absolwent Wydziału Nauk o Żywności i Żywieniu
NowaFarmacja.pl
Od 2018 roku wykładowca na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu. Aktualnie prowadzi największy kanał YouTube w Polsce o zdrowiu "dr Bartek Kulczyński". Jako dietetyk z wykształcenia, specjalizuje się w dietoterapii chorób sercowo-naczyniowych – miażdżycy, podwyższonego poziomu cholesterolu we krwi i nadciśnienia tętniczego krwi. Autor kilkudziesięciu publikacji naukowych o zasięgu krajowym i zagranicznym. Swoją wiedzę aktualizuje i poszerza poprzez uczestnictwo w licznych szkoleniach i konferencjach naukowych. Przez wiele lat był członkiem Polskiego Towarzystwa Dietetyków, Polskiego Towarzystwa Nauk Żywieniowych i Polskiego Towarzystwa Badań nad Miażdżycą. Prywatnie pasjonat wypraw rowerowych i spływów kajakowych. Na blogu Apteki Nowa Farmacja dzieli się zgromadzoną przez siebie wiedzą pisząc artykuły na temat m.in. odpowiedniego żywienia.