Prawidłowe tętno - poprawne normy dla dorosłych, dzieci i niemowląt

Spis Treści

Co to jest tętno?

Tętno, inaczej puls, to jeden z najbardziej podstawowych, ale i najważniejszych parametrów życiowych. Tętno po łacińsku to „pellere”, czyli bić, uderzać – co doskonale oddaje istotę, czym tętno jest. Tętno odnosi się do skurczowych ruchów naczyń – żył i tętnic, które to skurcze mają swój początek w mięśniu sercowym, tłoczącym krew w układzie krwionośnym. Jednak warto podkreślić, że do pomiarów tętna wykorzystuje się raczej tętnice, a nie żyły, ponieważ w tych drugich ruchy (skurcze) są słabsze i może to się przekładać na nieprawidłową diagnozę. Podsumowując, tętno to wyczuwalne uderzenia fali krwi (napływającej z tłoczącego nią serca) o ściany tętnic (i żył) i związane z tymi chwilowe odkształcenia ścian tętnic, co w skrócie określa się jako miarę częstości skurczów serca. Tętno można wyczuć przez skórę – przez dociśnięcie tętnicy palcem (palcami) – najczęściej robimy to na nadgarstku, szyi, udach czy ramionach, czyli na tętnicach odpowiednio: promieniowej, szyjnej, udowej/podkolanowej/piszczelowej, ramiennej.

Wyróżnia się:

• Tętno spoczynkowe – czyli liczba uderzeń/skurczów mięśnia sercowego na minutę w warunkach spoczynku, bez ruchu, przy zminimalizowanej aktywności tak ruchowej, jak i emocjonalnej. Dlatego też najczęściej poleca się pomiar tętna spoczynkowego rano, po przebudzeniu, ale najlepiej przed wstaniem z łóżka – ponieważ już ten ruch może wpływać na wynik badania (zawyżać go). Niskie tętno spoczynkowe jest korzystniejsze dla zdrowia, niż wysokie i prognozuje ono dobre zdrowie oraz dłuższe życie.
• Tętno wysiłkowe – odnosi się do tego, jak serce pompuje krew w trakcie aktywności fizycznej, również pomiar przelicza się na liczbę uderzeń serca na minutę. Jest to fizjologicznie normalne, że wraz z rosnącym wysiłkiem, czy to ruchowym czy tez emocjonalnym, praca mięśnia sercowego ulega zwiększeniu. Dzieje się to wskutek wielu procesów, w których rolę odgrywają między innymi hormony czy neuroprzekaźniki. Co ciekawe, podczas wysiłku tętno może osiągać wartość nawet do około 200 uderzeń na minutę.

Normy tętna

Puls może być różny u każdej osoby, ponieważ zależy od licznych czynników, w tym:

• Płci (kobiety mają wyższe tętno spoczynkowe, niż mężczyźni),
• Wieku,
• Stanu zdrowia,
• Poziomu aktywności fizycznej i sprawności organizmu (np. sportowcy mają ogólnie niższe tętno spoczynkowe od osób o siedzącym trybie życia i może ono wynosić nawet tylko 30 uderzeń na minutę!),
• Przyjmowanych leków,
• Stosowanych używek,
• Stanu emocjonalnego, poziomu stresu, itp.

Przeciętnie tętno kształtuje się następująco, w zależności od wieku:

• Płód (przed narodzinami) – 110-150 uderzeń na minutę,
• Niemowlęta – 130/min.,
• Dzieci – 100/min.,
• Młodzież – 85/min.,
• Dorośli – 70/min. (60-80 uderzeń na minutę),
• Osoby starsze – 60/min.

Poprawne tętno (normy) powinny zaś kształtować się następująco:

• Noworodek – 105-205 uderzeń na minutę,
• Dzieci – 70/80-110/140 uderzeń na minutę,
• Młodzież – 60-100 uderzeń na minutę,
• Dorośli – 60-80 uderzeń na minutę,
• Seniorzy – 50-70 uderzeń na minutę.

Jak mierzyć tętno?

Istnieje kilka metod pomiaru tętna, z czego niektóre są bardziej dokładne i profesjonalne, a inne powierzchowne i ogólne. Najprostsze badanie, które nie wymaga żadnego oprzyrządowania to badanie palpacyjne. Jednak ma ono swój spory minus – nie jest tak dokładne, jak badania wykonywane specjalnymi przyrządami. Badanie palpacyjne możemy wykonać u siebie samodzielnie, po prostu przykładając 3 środkowe palce – wskazujący, środkowy, serdeczny – prawej ręki na tętnicy (najlepiej szyjnej lub promieniowej). Po przyłożeniu palców:

• Gdy wyczujemy delikatne skurcze tętnicy, dociskamy ją lekko do mięśnia/ścięgien, w głąb ciała,
• Liczymy liczbę uderzeń przez 15 sekund,
• Uzyskaną liczbę uderzeń mnożymy przez 4 (bo 15 sekund x 4 to 60 sekund, więc minuta),
• Wówczas otrzymujemy poglądowy wynik naszego pulsu.

Ważne! Nie powinniśmy używać kciuka do badania palpacyjnego, ponieważ bardzo łatwo wówczas o pomyłkę w odczuwaniu pulsu. Jak wspomniano, do pomiaru używamy trzech środkowych palców prawej dłoni.

Choć badanie palpacyjne jest bardzo łatwe, to jednak ma swoje minusy, bowiem łatwo w nim o pomyłkę. Mogą się do niej przyczynić takie błędy, jak nieprawidłowe ułożenie palców czy też użycie nieprawidłowych palców do badania, a także niedokładne obliczenie liczby uderzeń w czasie (czy też złe wyliczenie czasu), jak i zaburzone wyczucie tętna. Jeśli to my komuś badany tętno tą metodą, to także łatwo o błąd związany zwłaszcza z wyczuwaniem swojego tętna zamiast tętna osoby badanej.

Bardziej dokładnie nasz puls zmierzą przyrządy, z których także możemy korzystać w domowym zaciszu:

• Pulsometr,
• Aparat do mierzenia ciśnienia tętniczego wraz z pulsem,
• Opaska na nadgarstek monitorująca aktywność,
• Nadajnik na klatkę piersiową.

Jakie tętno jest niebezpieczne?

Zarówno zbyt niskie, jak i za wysokie tętno to stany mogące zagrażać zdrowiu czy życiu. Gdy mamy do czynienia z pulsem spoczynkowym wynoszącym poniżej 60 uderzeń na minutę, to mówimy o bradykardii. Z kolei, gdy dochodzi do przyspieszenia pulsu do ponad 100 uderzeń na minutę, to jest to tachykardia. Do częstych nieprawidłowości związanych z tętnem należy też arytmia, czyli tętno niemiarowe, niejednostajne.

Wyróżnia się także takie rodzaje tętna, jak:

• nitkowate – bardzo słabo wyczuwalne w badaniu palpacyjnym, najczęściej wskazujące na krwotok, słabe ciśnienie tętnicze krwi,
• twarde – przeciwnie do nitkowatego, mocno wyczuwalne w badaniu palpacyjnym (pod palcami), najczęściej towarzyszące miażdżycy, nadciśnieniu tętniczemu,
• wśród nieprawidłowości można też wyróżnić tętno wypadające, chybkie czy deficyt tętna.

Jak obniżyć tętno?

Wysokie tętno może wskazywać na choroby układu sercowo-naczyniowego, nerwicę, niewydolność układu oddechowego. Może być tez wynikiem stresu, nadczynności tarczycy, współtowarzyszyć gorączce, niedokrwistości, miażdżycy. Dobrymi sposobami na obniżenie zbyt wysokiego pulsu są:

• zniwelowanie nadmiernej masy ciała,
• włączenie umiarkowanej aktywności fizycznej do stylu życia (np. 150 minut tygodniowo),
• unikanie papierosów, alkoholu,
• ograniczenie ekspozycji na stres i nerwy,
• niwelowanie ryzyka rozwoju chorób sercowo-naczyniowych poprzez profilaktykę i odpowiednie leczenie ewentualnych nieprawidłowości.

Niskie tętno - jak podwyższyć?

Niski puls może wskazywać na nieprawidłowości związane z budową serca, nadciśnienie śródczaszkowe, niedoczynność tarczycy, zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej, zaburzenia przewodnictwa nerwowego w sercu, ale też jest charakterystyczne dla sportowców czy osób przyjmujących leki nasercowe (zwalniające pracę serca). Utrzymujące się niskie tętno jest wskazaniem do udania się do lekarza. Aby łagodnie i tymczasowo podwyższyć puls można skorzystać z doraźnych sposobów: napicia się kawy lub mocnej herbaty (także może być matcha) czy kakao, zjedzenie kilku kostek gorzkiej czekolady, wykonanie treningu (najlepiej na świeżym powietrzu).

Literatura:

1. Mościcka P. i wsp.: BADANIE FIZYKALNE UKŁADU NACZYNIOWEGO. CZĘŚĆ DRUGA. Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne 2013; 3: 79–83.
2. Stalewska M.: Ocena stanu naczyń krwionośnych na podstawie badania krążenia obwodowego. Praca dyplomowa, Politechnika Warszawska Wydział Elektroniki i Technik Informacyjnych Instytut Radioelektroniki. 2014.
3. https://zpe.gov.pl/pdf/Pa1h5U1NX (dostęp dn. 2.12.2022 r.)