Odporność swoista - co to jest i jakie ma rodzaje

Co to jest odporność swoista?

Immunologia, czyli nauka zajmująca się biologicznymi oraz biochemicznymi podstawami reakcji odpornościowo-obronnych organizmu kryje przede nami jeszcze wiele tajemnic. Dotychczasowe zdobycze nauki pozwalają natomiast na wyjaśnienie mechanizmów zachodzących w naszym organizmie, które warunkują jego odporność. Układ immunologiczny odgrywa w ustroju ogromną rolę. Jego głównym zadaniem jest obrona przed zakażeniami w wyniku kontaktu z obcymi antygenami oraz eliminowanie obcych komórek. Ponadto, układ odpornościowy odpowiada również za rozpoznawanie własnych antygenów oraz odróżnianie ich od obcych. Gdy proces ten ulega zachwianiu mogą występować choroby autoimmunologiczne. Zadaniem układu immunologicznego jest także usuwanie zmienionych komórek własnych organizmu.

Układ immunologiczny zaczyna się kształtować jeszcze przed narodzinami, co sprawia, że w momencie narodzin człowiek dysponuje odpornością wrodzoną. Jest to odporność nieswoista. Ten typ odporności charakteryzuje się aktywacją ogólnych mechanizmów obronnych w momencie kontaktu z obcym antygenem. Reakcja ta nie jest więc skierowana przeciwko konkretnemu antygenowi, jednak jest szybka i stanowi pierwszą linię obrony organizmu.

Od momentu narodzin przez całe dalsze życie, organizm wytwarza odporność swoistą, która inaczej nazywana jest odpornością nabytą. Ten typ odporności jest szczególnie ważny dla właściwego funkcjonowania naszego organizmu. Swoista odporność organizmu, jak sama nazwa wskazuje cechuje się specyficznością oraz większą precyzją w porównaniu do nieswoistej odporności wrodzonej. Odporność swoista wykształca się w momencie kontaktu komórek układu odpornościowego z danym antygenem i jest skierowana przeciwko konkretnemu antygenowi. Poza specyficznością, odporność swoista cechuje się również wytwarzaniem pamięci immunologicznej. Podczas pierwszego kontaktu z antygenem reakcja komórek układu odpornościowego jest stosunkowo powolna. Jednak pamięć immunologiczna pozwala na zapamiętanie antygenu, dzięki czemu przy kolejnym kontakcie z danym antygenem odpowiedź immunologiczna rozwija się bardzo szybko.

Odpowiedź swoista układu immunologicznego opiera się na dwóch mechanizmach działania. Pierwszym z nich jest odpowiedź komórkowa, która warunkowana jest przez limfocyty T, a jej działanie polega na bezpośrednim ataku patogenów przez limfocyty. Drugi mechanizm odpowiedzi swoistej to odpowiedź komórkowa, która to warunkowana jest przez przeciwciała. Jej działanie polega na wytwarzaniu przeciwciał przez limfocyty B. Zadaniem przeciwciał jest niszczenie komórek patogennych.

Podział odporności swoistej

Odporność swoista wykształca się na drodze różnych mechanizmów. Rozróżnia się odporność swoistą czynną oraz odporność swoistą bierną.

Do odporności swoistej czynnej zalicza się odporność naturalną, czyli odporność, którą układ immunologiczny zapewnia po kontakcie organizmu z antygenem na skutek przebytej choroby, bądź zakażenia. Możliwe jest także sztuczne wytworzenie czynnej odporności swoistej poprzez szczepienia ochronne. W szczepionce podawane są osłabione, bądź też inaktywowane drobnoustroje lub oczyszczone wyizolowane antygeny, co ma na celu wywołanie odpowiedzi immunologicznej. Dzięki posiadaniu pamięci immunologicznej, komórki układu odpornościowego zareagują natychmiast w przypadku kontaktu z antygenem w przyszłości. Podawanie szczepionek nazywane jest sztuczną odpornością swoistą, ponieważ jej celem jest imitacja prawdziwej infekcji, która ma na celu nauczenie układu odpornościowego poradzenia sobie z nią.

Z kolei do odporności swoistej biernej zaliczyć możemy odporność naturalną, która zapewniona jest przez przeciwciała matki. Przekazywane są one do krwi płodu podczas ciąży, jak również dostarczane są dziecku wraz z mlekiem matki. To właśnie dlatego tak ważne jest karmienie dziecka piersią przynajmniej przez pierwszych 6 miesięcy życia, o ile tylko jest to możliwe. Odporność swoista bierna może być również zapewniona w sposób sztuczny. Dzieje się tak, gdy podawane są przeciwciała w postaci surowicy odpornościowej (np. surowica przeciwtężcowa, surowica przeciw jadowi żmii).

Piśmiennictwo:

1. Sochocka M., Błach-Olszewska Z. Mechanizmu wrodzonej odporności. Postęp Med. Hig Dosw 2005; 59: 250-258
2. Gołąb J, Jakóbisiak M, Lasek W, Stokłosa T (red.). Immunologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2007
3. Szczepaniak M. i in. Podstawy Immunologii. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2009