Odporność nieswoista - czym jest i jakie wyróżniamy rodzaje

Co to jest odporność nieswoista?

Wśród rodzajów odporności wyróżnia się odporność swoistą oraz nieswoistą. Odporność swoista jest rodzajem odporności, która nabywana jest w ciągu całego życia, a większość jej mechanizmów rozpoczyna się kształtować w momencie narodzin dziecka. Odporność swoistą możemy dodatkowo podzielić na czynną oraz bierna. Odporność swoista czynna wytwarza się po kontakcie z antygenem – w wyniku przechorowania (naturalna), bądź też dzięki szczepieniom ochronnym (sztuczna). Natomiast odporność swoista bierna wiąże się z przekazywaniem przeciwciał odpornościowych dziecku wraz z mlekiem matki (naturalna), bądź też podając surowice odpornościowe (sztuczna). Ten typ odporności, choć kluczowy dla funkcjonowania układu immunologicznego, to jednak rozwija się zależnie od odporności nieswoistej. Dodatkowo, działa też wolniej niż odporność nieswoista, ponieważ do jego aktywacji konieczny jest wcześniejszy kontakt z antygenem. Jednak charakteryzuje go swoistość w stosunku do antygenu i w przypadku kolejnego kontaktu z nim działa szybciej i precyzyjnie. Ponadto, jego ważną cechą jest zdolność tworzenia pamięci immunologicznej.

Typem odporności, który posiadamy już od pierwszych dni życia jest odporność nieswoista. Jak sama nazwa wskazuje ten typ odporności nie wykazuje swoistości w stosunku do konkretnego antygenu. Jest to swego rodzaju pierwsza linia ochrony, która zapobiega wtargnięciu drobnoustrojom do organizmu. Ten typ odporności jest dziedziczony z pokolenia na pokolenie, dlatego też receptory rozpoznające antygen pozostają niezmienione. W przeciwieństwie do odporności swoistej, ten typ odporności nie przyczynia się do wytworzenia pamięci immunologicznej. Celem ataku mechanizmów odporności nieswoistej nie są własne komórki, dlatego też ten typ odporności nie odpowiada za powstawanie chorób autoimmunizacyjnych. Rozwój odporności nieswoistej nie jest zależny od odporności swoistej. Najważniejszą cechą tego typu odporności jest fakt, że reakcja odpornościowa rozpoczyna się bardzo szybko i nie wymaga ona wstępnej aktywacji. Odporność nieswoista nie jest również zależna od wcześniejszego kontaktu, bądź też braku uprzedniej ekspozycji na dany antygen.

Odporność nieswoista obejmuje swoim zakresem wiele elementów. Jej składową są bariery mechaniczne, do których zaliczana jest skóra oraz błony śluzowe dróg oddechowych, przewodu pokarmowego oraz układu moczowo-płciowego. Ta podstawowa bariera ma za zadanie uniemożliwić przedostaniu się drobnoustrojów do wnętrza organizmu. Kolejnym elementem odporności nieswoistej są bariery czynnościowe. Zalicza się do nich wszystkie te czynności organizmu, które mają na celu usunięcie drobnoustrojów z organizmu, a więc można tu wymienić odruch kaszlu, kichanie, perystaltykę jelit, aktywność aparatu rzęskowego dróg oddechowych, biegunkę, wymioty, łzawienie, wydzielanie śluzu przez nabłonek.

Choć niektóre z tych elementów są dla nas nieprzyjemne i zwykle za wszelką cenę staramy się powstrzymać ich aktywność (np. biegunka, wymioty), to jednak warto mieć świadomość, że stanowią one naturalny odruch organizmu, którego celem jest zapobieżenie niebezpiecznej infekcji. Za odporność nieswoistą odpowiadają również bariery chemiczne, do których to należą wszystkie substancje wydzielane przez organizm o działaniu przeciwdrobnoustrojowym. Zalicza się do nich zawarty w ślinie, łzach oraz śluzie – lizozym, kwasy tłuszczowe obecne na powierzchni skóry, pepsyna oraz kwas solny w żołądku, kwas mlekowy i chlorek sodu zawarte w pocie oraz inne substancje nadające odczyn kwaśny w łoju, pocie, śluzie pochwy, czy soku żołądkowym. Obecność barier chemicznych przed zakażeniami doskonale tłumaczy powiedzenie „częste mycie skraca życie”, ponieważ podczas mycia z użyciem detergentów zostaje usunięta naturalna bariera ochronna skóry, której odbudowanie trwa nawet kilka godzin. Organizm człowieka posiada również bariery mikrobiologiczne, które to stanowi fizjologiczna mikroflora bakteryjna. Ponadto, dysponujemy również barierą immunologiczną, która polega na wytwarzaniu przeciwciał IgM przez limfocyty B1, które są obecne w wydzielinie śluzowo-surowiczej nabłonka.

Elementami odporności nieswoistej są również obecne w płynach ustrojowych oraz narządach limfatycznych komórki układu odpornościowego. Zalicza się do nich komórki żerne, które zwalczają drobnoustroje na drodze fagocytozy, jak również komórki NK (ang. natural killer), które mają zdolność zabijania obcych komórek bez wcześniejszego kontaktu z nimi.

Podział odporności nieswoistej

Podziału można dokonać również w obrębie mechanizmów odporności nieswoistej. Podobnie, jak i w przypadku odporności swoistej, wyróżniamy odporność nieswoistą czynną i bierną.

Do mechanizmów czynnej odporności nieswoistej zalicza się wszystkie te mechanizmy, które aktywnie biorą udział w usuwaniu drobnoustrojów, bądź też zapobiegają wystąpieniu zakażenia. W związku w tym wymienić tu można takie mechanizmy, jak bariery czynnościowe, a więc gwałtowne oczyszczanie dróg oddechowych przez kaszel lub kichanie, bądź też układu pokarmowego w wyniku biegunki, bądź wymiotów. Elementem czynnej odporności nieswoistej jest również wywoływanie stanu zapalnego, który powoduje podwyższenie temperatury ciała oraz przyspieszenie metabolizmu. Innym przykładem jest aktywność komórek układu immunologicznego w zakresie fagocytozy przez makrofagi, bądź też zabijania obcych komórek przez komórki NK.

Bierne mechanizmy odporności nieswoistej to z kolei wszystkie te mechanizmy, które nie wymagają pobudzenia, aby wykazywać swoją funkcję bariery ochronnej. Zalicza się tu więc wszelkie bariery anatomiczne, chemiczne oraz mikrobiologiczne.

Piśmiennictwo:

1. Sochocka M., Błach-Olszewska Z. Mechanizmy wrodzonej odporności. Postepy Hig Med. Dosw. 2005; 59: 250-258
2. Gołąb J., Jakóbisiak M., Lasek W. Immunologia. Wydawnictwo Naukowe PWN 2002, Warszawa