Borelioza – jakie są jej objawy i leczenie?

Spis Treści

Co to jest borelioza? 

Borelioza należy do wielonarządowych chorób zakaźnych. Pierwsze przypadki zachorowań zaobserwowano w 1977 r. w amerykańskich miejscowościach New Lyme i Old Lyme. Powiązano wówczas występujące u młodzieży zapalenia stawów z wcześniejszym ukąszeniem przez kleszcze. Stąd też borelioza nazywana jest również boreliozą z Lyme. Do wystąpienia tej choroby dochodzi na skutek ukąszenia przez kleszcza z rodzaju Ixodes zakażonego bakteriami Borrelia burgdorferi z grupy krętków. Inna nazwa boreliozy to krętkowica kleszczowa.

Jak można zakazić się boreliozą?

Do zakażenia boreliozą dochodzi na skutek ukąszenia przez zakażonego kleszcza. W Polsce żyje ok. 20 gatunków kleszczy, przy czym borelioza najczęściej przenoszona jest przez kleszcza pospolitego – Ixodes ricinus. Pożywienie kleszcza stanowi krew ludzi i zwierząt. Za pomocą aparatu kłująco-ssącego wszczepia się on w skórę i żywi się krwią. Podczas wkłuwania się w skórę kleszcz równocześnie wypuszcza substancję znieczulającą, przez co ukąszenie jest zwykle nieodczuwalne. Zakażony kleszcz wraz ze śliną przekazuje do skóry również krętki. Wraz z krwią i limfą przedostają się one następnie do innych narządów. Im dłuższy czas żerowania kleszcza, tym wyższe ryzyko przeniesienia zakażenia boreliozą. Zakażenie krętkami występuje po 24 do 48 godzin po wkłuciu kleszcza. Istotne jest jak najszybsze prawidłowe usunięcie go ze skóry.

Zwiększone ryzyko przeniesienia zakażenia krętkami boreliozy po ukąszeniu przez kleszcza występuje też wówczas, gdy dochodzi do drażnienia wbitego w skórę kleszcza. Nie wyciskaj wbitego kleszcza, nie przypalaj, ani nie smaruj tłuszczem. Wykonując te czynności sprawisz, że kleszcz wydzieli do Twojej skóry większą ilość zakażonej śliny. Aby prawidłowo usunąć kleszcza, użyj pęsety. Chwyć kleszcza za główkę jak najbliżej skóry i usuń go pociągając jednostajnym ruchem do góry. Miejsce po usunięciu kleszcza oczyść i zdezynfekuj. Pamiętaj też, że ryzyko zakażenia jest większe, gdy przebywasz w miejscach, gdzie żyje dużo zakażonych kleszczy. W naszym kraju dotyczy to przede wszystkim obszarów północno-wschodniej Polski, a więc województwa podlaskiego oraz warmińsko-mazurskiego. Duże rozpowszechnienie zakażonych kleszczy obserwuje się także na Lubelszczyźnie, Podkarpaciu, Małopolsce i Śląsku.

W Polsce do największej liczby zakażeń dochodzi w miesiącach wiosennych i letnich. Jest to okres największej aktywności nimf. Kleszcze najczęściej występują na skrajach lasów liściastych oraz mieszanych z bogatym poszyciem. Zdecydowanie rzadziej obecne są w suchych lasach iglastych oraz na bagnach i torfowiskach. Kleszcze najczęściej wkłuwają się w pachy, pachwiny, owłosioną skórę głowy, pośladki oraz wewnętrzną stronę ud lub ramion. Dlatego też po wizycie w lesie to właśnie na te miejsca powinieneś zwrócić szczególną uwagę.

Do przeniesienia zakażenia konieczny jest kontakt bezpośredni. Dochodzi do niego wówczas, gdy ukąszenie nastąpi przez zakażonego kleszcza. Warto wiedzieć, że tylko niewielki odsetek kleszczy jest zakażony krętkami Borrelia. Pamiętaj również, że nie jest możliwe przeniesienie zakażenia na skutek bezpośredniego kontaktu z zakażonym człowiekiem, czy zwierzęciem. Nie zaobserwowano również do tej pory przeniesienia zakażenia z matki na dziecko poprzez łożysko. Brak jest także przypadków przeniesienia zakażenia poprzez mleko matki oraz spożycie krętków. Większość zakażeń krętkami Borrelia zostaje unicestwiona na wczesnym etapie przez układ immunologiczny człowieka. Wówczas zakażenie takie przebiega bezobjawowo, a w układ odpornościowy produkuje swoiste przeciwciała.

Aktualnie nie jest dostępna szczepionka przeciwko boreliozie.

Jakie są objawy boreliozy?

Borelioza bywa chorobą trudną w diagnozowaniu. Wynika to z występowania niespecyficznych objawów, które mogą sugerować również inne choroby. Borelioza przebiega w stadiach, podczas których obecne są różne objawy.

W stadium pierwszym ograniczonym pojawia się najczęściej rumień wędrujący. Jest to pierwszy objaw wskazujący na zakażenie krętkami boreliozy. Zwykle pojawia się on po 3 – 30 dniach od ukąszenia kleszcza. Występuje w postaci zaczerwienionego pierścienia, który powiększa się z pozostawieniem przejaśnienia w centrum. Przejaśnienie nie zawsze jest obecne. Warto wiedzieć, że nieleczony rumień znika samoistnie po upływie 3 – 4 tygodni. Nie oznacza to jednak zwalczenia zakażenia przez organizm. Jeśli zaobserwujesz u siebie wystąpienie rumienia wędrującego, niezwłocznie zgłoś się do lekarza.

W kolejnym stadium, określanym jako wczesne rozsiane (narządowe) dochodzi do przeniesienia krętków za pośrednictwem krwi i limfy do różnych narządów. Dzieje się tak w ciągu kilku tygodni od zakażenia. Mogą się wówczas pojawić takie objawy, jak:

• znaczne osłabienie,
• gorączka,
• bóle mięśniowe,
• bóle głowy,
• liczne wtórne rumienie wędrujące, które zazwyczaj są mniejsze od pierwotnego rumienia,
• zaburzenia rytmu serca, w szczególności bloki przedsionkowo-komorowe,
• zapalenie stawów – najczęściej jednego, ale może dotyczyć również kilku większych stawów. Zwykle jest ono asymetryczne i najczęściej obejmuje kolana, ale może dotyczyć również innych stawów – bioder, barków, stawów nadgarstkowych, drobnych stawów dłoni. Objawy te mogą utrzymywać się kilka miesięcy i nawracać. W przypadku nawrotów z każdym kolejnym razem charakteryzują się mniejszym nasileniem.
• neuroborelioza, czyli objawy ze strony układu nerwowego. W przebiegu boreliozy może wystąpić zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, które objawia się wysoką gorączką, bólami głowy, sztywnością karku oraz nadwrażliwością na bodźce. Neuroborelioza może manifestować się także pod postacią zapalenia nerwu twarzowego lub innych nerwów czaszkowych.

Sprawdź również: Neuroborelioza - objawy, diagnostyka, leczenie choroby

Stadium późne ma miejsce kilka miesięcy, a nawet kilka lat od pierwotnego zakażenia. W tej fazie mogą występować objawy ze strony różnych układów i narządów. Jednym z charakterystycznych objawów dla fazy późnej jest przewlekłe zanikowe zapalenie skóry kończyn. Najczęściej dotyczy miejsc, w których doszło do ukąszenia przez kleszcza. Zmiany te najczęściej występują na kończynach dolnych lub grzbietowej powierzchni dłoni. Najpierw pojawia się obrzęk, skóra jest intensywnie czerwona i nadmiernie miękka, po czym dochodzi do jej zanikania i scieńczenia. Pojawia się sine zabarwienie, które jest wynikiem uwidocznienia żył powierzchniowych. W tym stadium występować mogą również zapalenia stawów, neuroborelioza, zaburzenia ze strony układu sercowo-naczyniowego.

Borelioza – jak diagnozuje się tę chorobę?

Diagnoza boreliozy stawiana jest przez lekarza przede wszystkim na podstawie występujących objawów. Czasami dodatkowo wykonuje się badania serologiczne pod kątem występowania swoistych przeciwciał. Obecność rumienia wędrującego u osoby przebywającej na terenie endemicznego występowania boreliozy wystarcza do zdiagnozowania wczesnej postaci tej choroby oraz niezwłocznego podjęcia leczenia. Warto wiedzieć, że w okresie kiedy obecny jest na skórze rumień, wyniki badań serologicznych mogą być jeszcze fałszywie ujemne.

Borelioza – jak ją leczyć?

Borelioza jest chorobą wywoływaną przez bakterie, dlatego też do jej leczenia stosuje się antybiotyki. Dodatkowo, terapia może być uzupełniona o leczenie objawowe. W zapaleniu stawów stosuje się również leki z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Antybiotyki wykorzystywane w leczeniu boreliozy to przede wszystkim doksycyklina oraz amoksycylina. Terapia trwa od 14 do 21 dni. Antybiotykiem preferowanym jest doksycyklina. Wynika to z tego, że jest ona skuteczna także wobec innych chorób przenoszonych przez kleszcze, m.in. ludzkiej erlichiozy. Antybiotyk ten jednak nie może być stosowany u wszystkich pacjentów. Nie powinien być stosowany przez dzieci do 8. roku życia oraz kobiety w ciąży i karmiące piersią. W przypadku przeciwwskazań do stosowania doksycykliny lub amoksycyliny, w leczeniu boreliozy wykorzystuje się również cefuroksym.

W przebiegu neuroboreliozy u osób dorosłych konieczne jest podawania leku o działaniu przeciwbakteryjnym – ceftriaksonu w postaci dożylnej. Terapia trwa 14 – 28 dni.

W towarzyszącym boreliozie zapaleniu stawów stosuje się antybiotyk doksycyklinę przez 28 dni. Dodatkowo, leczenie uzupełnia się zazwyczaj niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi, które działają przeciwbólowo, przeciwzapalnie i przeciwgorączkowo.

Antybiotykoterapia w przypadku boreliozy nie powinna trwać dłużej niż 28 – 30 dni. Nawet jeśli objawy całkowicie nie ustąpiły, nie ma potrzeby przedłużania terapii. Utrzymujące się objawy nie świadczą o utrzymywaniu się zakażenia.

Czy borelioza jest uleczalna?

U większości osób prawidłowo leczona borelioza jest całkowicie wyleczalna. Chociaż niektóre objawy mogą utrzymywać się jeszcze przez kilka tygodni lub nawet miesięcy po zakończeniu leczenia. Nie świadczy to jednak o nieskuteczności leczenia. Wyeliminowanie bakterii z organizmu nie zawsze oznacza pełny powrót do zdrowia. Organizm może potrzebować nieco więcej czasu na odbudowanie zniszczeń, które powstały w przebiegu zakażenia bakteryjnego.

Piśmiennictwo:

1. Smoleńska Ż. Matyjasek A. Zdrojewski Z. Borelioza – najnowsze rekomendacje w diagnostyce i leczeniu. Forum Reumatol 2016, 2(2): 58-64
2. Krzyczmanik D. Sińczuk-Walczak H. Wittczak T. Cyran A. Pałczyński C. Walusiak-Skorupa J. Borelioza w praktyce lekarza medycyny pracy. Medycyna Pracy 2012, 63(4): 483-492
3. Interna Szczeklika, pod red. P. Gajewskiego, Medycyna Praktyczna, Kraków 2020
4. Kuchar E. Kleszcze i borelioza: przyczyny, objawy i leczenie boreliozy z Lyme. Portal mp.pl