Spis Treści
Co to są opioidy?
Opioidy to środki o silnym działaniu przeciwbólowym, stosowane w leczeniu (objawowym) przewlekłego bólu. Dodatkowo pozwalają na zmniejszenie niepokoju, odciążenie mięśnia sercowego, są też wykorzystywane w anestezjologii. Ich skuteczność wiąże się z tym, że działają na receptory opioidowe w układzie nerwowym człowieka. Przyczyniają się do poprawienia komfortu życia pacjentów z takimi chorobami i w takich sytuacjach zdrowotnych, jak na przykład:
- Ból pooperacyjny,
- Bóle nowotworowe,
- Przewlekły ból (choroby neurologiczne czy choroby reumatyczne),
- Ból pourazowy,
- Przewlekły kaszel,
- Biegunki,
- Duszności, obrzęk płuc,
- Odleżyny, leczenie ran i wrzodów,
- Zawał serca, udar, ostry zespół wieńcowy.
„Słabe opioidy” to przede wszystkim tramadol i kodeinę, zaś opioidy silne to głównie: morfina, fentanyl, metadon, oksykodon, buprenorfina. Warto dodać, że odpowiedni dobór tych środków, według tak zwanej „drabiny analgetycznej” (od słabszych do mocnych opioidów) warunkuje ulgę w bólu nawet u 90% pacjentów z nowotworami.
Jak działają opioidy?
Jak wspomniano, opioidy wiążą się z receptorami opioidowymi w mózgu, rdzeniu kręgowym i innych obszarach układu nerwowego. To receptory, które są miejscami przyłączania się endorfin, naturalnych endogennych opioidów produkowanych przez organizm, działających łagodnie przeciwbólowo i uspokajająco. Opioidy:
- Zmniejszają przewodnictwo bólowe (poprzez wpływ na szlaki nerwowe odpowiedzialne za przekazywanie sygnałów bólowych),
- Modulacja odczuwania bólu (modyfikacja sposobu, w jaki mózg interpretuje i reaguje na bodźce bólowe),
- Wpływają na uwalnianie neuroprzekaźników (np. hamowanie produkcji neurotransmiterów takich, jak substancja P, zaangażowanych w przekazywanie sygnałów bólowych),
- Indukują senność, euforię, mają działanie uspokajające.
Opiaty a opioidy
Terminy "opiaty" i "opioidy" są często używane zamiennie, ale mają pewne różnice w znaczeniu, mianowicie: „opiaty” określają substancje pochodzące od opium, związki naturalne. Natomiast opioidy mają podobne działanie, jak opiaty, ale to termin szerszy, obejmujący zarówno substancje naturalne, jak i te otrzymywane syntetycznie, które oddziałują z receptorami opioidowymi w organizmie. A czy opioidy to narkotyki? Jest to ta sama klasa substancji, co niektóre związki stosowane powszechnie jako narkotyki (nielegalnie). Wśród opioidów znajduje się grupa narkotyków, ale nie można z tego powodu obawiać się leczenia opioidami zaleconymi w odpowiednich dawkach przez specjalistę.
Silne leki przeciwbólowe – lista
Najsilniejsze opioidy to substancje takie, jak:
- Morfina – jeden z najstarszych opioidów,
- Oksykodon – opioid półsyntetyczny,
- Fentanyl,
- Oksykodon,
- Kodeina – najsłabszy w powyższej grupie.
Dobór leku, jego dawkowanie i długość terapii każdorazowo powinny być oceniane przez specjalistę.
Opioidy bez recepty
Silnie działające opioidy są lekami dostępnymi wyłącznie na receptę. Natomiast wyjątkiem jest słaby opioid, kodeina, która jest możliwa do kupienia bez recepty w przypadku leków zawierających do 15 mg tej substancji. Podobnie z innym tego typu związkiem – loperamidem. Jednak należy pamiętać, że leki kupowane bez konieczności posiadania recepty wcale nie są przeznaczone do stosowania bez środków ostrożności – każdorazowo należy najpierw zapoznać się z ulotką dołączoną do ich opakowania i stosować owe leki wg zapisanych w niej wskazań.
Opioidy — skutki uboczne
Przyjmowanie opioidów, choć warunkuje skuteczną ulgę w bólu, wiąże się jednak z ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych. Najczęstsze z nich to:
- Zaparcia,
- Wymioty,
- Uczucie splątania,
- Świąd skóry,
- Sedacja (uśpienie),
- Depresja oddechowa (w skrajnych przypadkach).
Długotrwałe przyjmowanie opioidów dodatkowo może prowadzić do zaburzeń:
- Immunologicznych,
- Hormonalnych,
- Innych związanych z coraz wyższą tolerancją organizmu na lek (w tym nawet do uzależnienia – choć to zdarza się dużo rzadziej, niż wydaje się większości osób; do 3-5% pacjentów z bólami nienowotworowymi rozwija objawy uzależnienia jatrogennego związanego ze stosowaniem opioidów).
Bibliografia:
- Aleksandrowicz J. W.: Zastosowanie leków opioidowych w leczeniu bólu. Wszechświat, 113, 10–12, 2012.
- Zaporowska-Stahowiak I. i wsp.: Opioidy w praktyce klinicznej. Varia Medica 4, 1, 2020: 43–51.
- Kocot-Kępska M. i wsp.: Stosowanie silnie działających opioidów u pacjentów z bólem przewlekłym pochodzenia nienowotworowego w praktyce lekarza POZ. Lekarz POZ 3,2016.
dr Bartek Kulczyński Dyplomowany Dietetyk, absolwent Wydziału Nauk o Żywności i Żywieniu
NowaFarmacja.pl
Od 2018 roku wykładowca na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu. Aktualnie prowadzi największy kanał YouTube w Polsce o zdrowiu "dr Bartek Kulczyński". Jako dietetyk z wykształcenia, specjalizuje się w dietoterapii chorób sercowo-naczyniowych – miażdżycy, podwyższonego poziomu cholesterolu we krwi i nadciśnienia tętniczego krwi. Autor kilkudziesięciu publikacji naukowych o zasięgu krajowym i zagranicznym. Swoją wiedzę aktualizuje i poszerza poprzez uczestnictwo w licznych szkoleniach i konferencjach naukowych. Przez wiele lat był członkiem Polskiego Towarzystwa Dietetyków, Polskiego Towarzystwa Nauk Żywieniowych i Polskiego Towarzystwa Badań nad Miażdżycą. Prywatnie pasjonat wypraw rowerowych i spływów kajakowych. Na blogu Apteki Nowa Farmacja dzieli się zgromadzoną przez siebie wiedzą pisząc artykuły na temat m.in. odpowiedniego żywienia.