Spis Treści
Spektrum autyzmu — co to?
Autyzm to nie choroba jako taka – to raczej zaburzenie, stan charakteryzujący się odmiennością myślenia i odczuwania świata. WHO stanowi, że 0,6% dzieci może mieć autyzm. Przez to, że chory na autyzm zazwyczaj cechuje się nietypowym funkcjonowaniem wynikającym z jego odmiennych procesów myślowych, to osoby z tym zaburzeniem są nierzadko postrzegane jako niepełnosprawne (w jakimś stopniu). Jednak trzeba wiedzieć, że mimo pewnych wyzwań, które spektrum autyzmu stawia przed cierpiącymi na niego i przed ich bliskimi – osoby z autyzmem mogą w miarę normalnie funkcjonować. W dużej mierze zależy to też oczywiście od nasilenia spektrum autyzmu. Dlaczego mówimy o „spektrum”? Głównie z tego powodu, że każda osoba z autyzmem może mieć inne objawy zaburzenia i inaczej funkcjonować. Nie da się zamknąć w sztywne ramy opisu tego stanu, tak samo zresztą, jak i nie jesteśmy w stanie konkretnie opisać myśli i zachowań osób dotkniętych spektrum autyzmu.
Warto podkreślić, że specjaliści jednoznacznie twierdzą, iż autyzm to wynik nieprawidłowego funkcjonowania mózgu. Osoby z autyzmem cechują się nieprawidłowościami między innymi w strukturach takich, jak:
- Móżdżek,
- Kora przedczołowa,
- Ciało migdałowe,
- Jądro migdałowate i hipokamp,
- A także w wielkości i masie mózgu.
Spektrum autyzmu – objawy
Jedną z podstawowych cech osoby autystycznej jest to, że trudno jej nawiązywać kontakty i przestrzegać reguł społecznych. Problemy w zakresie interakcji społecznych oraz kłopoty z komunikowaniem się w społeczeństwie – to wynik najczęściej tego, że osoby z autyzmem mogą nie w pełni rozumieć emocje innych ludzi, a do tego same nie potrafią do jakiegoś stopnia komunikować emocji własnych. Charakterystyczne tutaj może być: ubogie słownictwo, trudności z rozumieniem kontekstu sytuacji, a także nierozumienie abstrakcyjnych pojęć.
Kolejną cechą wspólną dla większości ludzi ze spektrum autyzmu jest tendencja do powtarzalności – zarówno w zachowaniach, mowie, aktywnościach, zainteresowaniach. Bardzo cenią oni sobie pewne „rytuały”, czynności i aktywności dobrze im znane i przewidywalne. Taka przewidywalność pozwala unikać tym osobom przeciążenia sensorycznego, które może objawiać się nadmiernymi emocjami, paniką, a nawet krzykiem, agresją, płaczem. Osoby ze spektrum autyzmu cechują się więc niechęcią do tego co nowe, nieprzewidywalne, niesprawdzone. Nierzadko posiadają pasje i zainteresowania bardzo niszowe lub też na tyle są zaciekawieni swoją pasją, że poświęcają jej nadmierną ilość czasu oraz wnikliwej uwagi. Mogą cechować się pewnymi zachowaniami, na przykład odruchami, powiedzeniami, bardzo charakterystycznymi dla siebie. Przez to też, że nie przepadają za nowymi rzeczami, nierzadko osoby ze spektrum autyzmu są bardzo wybiórcze żywieniowo, i nie tylko pod tym względem.
Ponadto osoby z autyzmem:
- Mają trudności w przetwarzaniu informacji dotyczących twarzy – czyli emocji, a także w samym rozpoznawaniu twarzy, a nawet patrzeniu w oczy,
- Słabo potrafią naśladować inne osoby pod względem ruchowym,
- Mają gorszą pamięć społeczną, a także cechują się trudnościami związanymi z planowaniem czynności, ich wykonywaniem w zmieniających się warunkach,
- Posiadają gorsze możliwości językowe, fonologiczne.
Spektrum autyzmu — u dorosłych
Autyzm „nie przechodzi” wraz z wiekiem – chory może jedynie wraz z kroczeniem przez życie poniekąd uczyć się różnego rodzaju zachowań i wykorzystywania narzędzi, które zwiększą komfort jego życia. Zwłaszcza chodzi tutaj o życie społeczne, pracę. Niestety wiele osób dorosłych z zaburzeniami ze spektrum autyzmu odczuwa bezsilność w związku z tym, że nie ma pełnej autonomii, nie posiada poczucia sprawczości i przynależności – czy to w kwestiach zawodowych, czy w rodzinie, czy innych kontaktach społecznych.
Spektrum autyzmu — u dzieci
Im wcześniej dziecko zostanie prawidłowo zdiagnozowane, tym szybciej można odpowiednio przygotować dla niego proces terapii i wsparcia. Zależy to też oczywiście od intensywności zaburzenia. Lekkie spektrum autyzmu, w którym dziecko cechuje się pewnego rodzaju ekscentrycznymi zachowaniami, ale nie ma problemów z wyrażaniem się (wymową) – będzie zupełnie inaczej rehabilitowane, niż dziecko cierpiące na ciężkie czy umiarkowane spektrum autyzmu. Im bardziej „zaawansowane” spektrum, tym niestety większe trudności w komunikowaniu się (i nie tylko), wiążące się nawet z zupełnym brakiem nauki mowy przez dziecko. Dlatego też podejście do terapii i wspomagania dzieci z autyzmem musi być bardzo zindywidualizowane.
Diagnoza zaburzeń ze spektrum autyzmu
Autyzm nierzadko bardzo trudno odróżnić od innych zaburzeń tego typu, na przykład od zespołu Aspergera czy upośledzenia umysłowego. Po pierwsze w diagnostyce bardzo pomocny jest wywiad z rodzicami dziecka, u którego podejrzewa się zaburzenia ze spektrum autyzmu. Taki wywiad najczęściej odpowiada swoją strukturą kryteriom diagnostycznym autyzmu (ICD-10, DSM-IV). Istotna jest też bezpośrednia obserwacja dziecka, najlepiej w kilku sesjach oraz w różnych warunkach. Do diagnozy przydadzą się wówczas też narzędzia skalowalne, jak: Skala Oceny Autyzmu Dziecięcego, ABC (Autism Behaviour Checklist), ADOS (Autism Diagnostic Observation Schedule), i inne. Czasami test na spektrum autyzmu nie starcza i diagnostyka musi zostać pogłębiona o testy medyczne: genetyczne, neurologiczne, badanie słuchu, badania krwi, badania budowy i funkcjonowania mózgu.
Zaburzenia ze spektrum autyzmu – przyczyny
Wśród czynników wpływających na zwiększenie ryzyka wystąpienia u dziecka autyzmu, wyróżnia się aspekty genetyczne oraz środowiskowe. Odziedziczalność wynosi nawet 90%, choć na ten moment nie potwierdzono, czy istnieje jakiś jeden konkretny gen odpowiedzialny za autyzm – wiadomo natomiast, że nawet 15 genów może być niejako powiązanych z wystąpieniem zaburzeń ze spektrum autyzmu. Ponadto wyższe ryzyko autyzmu pojawia się też u osób:
- Chorujących między innymi na: fenyloketonurię zespół Williego-Pradera, zespół kruchego chromosomu X,,
- Których matki w czasie ciąży przebyły różyczkę lub inne poważne infekcje,
- Narażonych na palenie papierosów (przez matkę) w okresie prenatalnym,
- Po cesarskim cięciu, a także po niedotlenieniu w trakcie porodu,
- Których rodzice mają zaawansowany wiek (w tym u matki: powyżej 35 lat),
- Z niską masą urodzeniową, a także u wcześniaków.
Czy spektrum autyzmu można wyleczyć?
Niestety autyzm jest zaburzeniem, którego nie da się wyleczyć. Natomiast z roku na rok jesteśmy świadkami coraz to większych postępów, jeśli chodzi o diagnozowanie, ale i terapię osób ze spektrum autyzmu. Pozwala to na zmaksymalizowanie możliwości komfortowego życia osób z autyzmem oraz ich bliskich.
Bibliografia:
- https://synapsis.org.pl/wp-content/uploads/2020/12/Broszura-informacyjna-SPEKTRUM-AUTYZMU.-Podobni-rozni.pdf (dostęp dn. 12.11.2023 r.)
- Drzazga-Lech Maja, Kłeczek Monika, Ir Marta. (2021). Różne sposoby definiowania autyzmu : przegląd stanowisk. "Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica" (2021), nr 79, s. 49-62.
- Jach-Salamon Natalia. Autism as a challenge in the medical, diagnostic and therapeutic dimension. Journal of Education, Health andSport. 2022;12(1):172-191.
dr Bartek KulczyńskiDyplomowany Dietetyk, absolwent Wydziału Nauk o Żywności i Żywieniu
NowaFarmacja.pl
Od 2018 roku wykładowca na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu. Aktualnie prowadzi największy kanał YouTube w Polsce o zdrowiu "dr Bartek Kulczyński". Jako dietetyk z wykształcenia, specjalizuje się w dietoterapii chorób sercowo-naczyniowych – miażdżycy, podwyższonego poziomu cholesterolu we krwi i nadciśnienia tętniczego krwi. Autor kilkudziesięciu publikacji naukowych o zasięgu krajowym i zagranicznym. Swoją wiedzę aktualizuje i poszerza poprzez uczestnictwo w licznych szkoleniach i konferencjach naukowych. Przez wiele lat był członkiem Polskiego Towarzystwa Dietetyków, Polskiego Towarzystwa Nauk Żywieniowych i Polskiego Towarzystwa Badań nad Miażdżycą. Prywatnie pasjonat wypraw rowerowych i spływów kajakowych. Na blogu Apteki Nowa Farmacja dzieli się zgromadzoną przez siebie wiedzą pisząc artykuły na temat m.in. odpowiedniego żywienia.