Przytulia czepna - co to jest, jakie ma właściwości i zastosowanie?

Spis Treści

Jak wygląda przytulia czepna i kiedy możemy ją zbierać?

Liście i łodygi przytulii czepnej (Galium aparine) cechują się obecnością włosków, przez które roślina łatwo przylega do odzieży i futer zwierzęcych. Stąd też poniekąd nazwa przytulii czepnej, ale nie tylko dlatego. Po pierwsze, jej haczykowate, drobne włoski wykazują właściwości klejące. Jednocześnie te substancje działają silnie drażniąco na osoby o delikatnej i wrażliwej skórze. Po drugie, rośliny te mogą dorastać do 6 metrów wysokości, ale nie mogą wyrastać na taką wysokość samodzielnie, więc często wykorzystują inne wysokie gatunki do podpierania się. Przytulia więc wspina się po innych roślinach za pomocą haczykowatych włosków na łodygach. Pozostawione same sobie, przytulie rosną niskie i rozłożyste, tworząc gęste plątaniny, zacieniając mniejsze rośliny, na których rosną.

Nasiona przytulii kiełkują bardzo wcześnie wiosną. W niektórych obszarach ten gatunek rośnie jako wieloletni, kiełkując jesienią i zimując jako mała roślina, aby szybko wzrosnąć na wiosnę. Proste liście wyrastają w liczbie od sześciu do ośmiu wzdłuż kwadratowych łodyg wyrastających z niewielu gałęzi. Końcówka każdego liścia ma ostre zakończenie. Kwiaty przytulii czepnej są małe i gwiaździsto rozłożone, w barwie białej do zielonkawej, pojawiają się od wiosny do lata. Każdy kwiatostan ma od 3 do 5 kwiatów, każdy kwiat natomiast ma tylko 2-3 mm średnicy z czterema drobnymi płatkami. Po zapyleniu kwiatów przez owady, powstają kuliste owoce składające się z dwóch prawie okrągłych połówek. Każda połówka owocu zawiera jedno małe, owalne lub nerkowate nasiono. Pojedyncze rośliny produkują 300-400 nasion, ale niektóre okazy tworzą ich znacznie więcej – zwłaszcza te, które wyrastają dzięki innym roślinom na dużą wysokość. Nasiona przytulii mają kolor szary do brązowego, a także mają 1-4 mm średnicy.

Roślina ta ma wiele zastosowań, nie tylko leczniczych – o których za chwilę. Na przykład, co ciekawe, suszone i palone owoce mogą być stosowane jako substytut kawy. Z kolei młode liście można jeść na surowo lub gotować i dodawać do dań, sałatek.

Jakie są właściwości lecznicze przytulii czepnej?

Tradycyjnie w medycynie dawnej i starożytnej przytulia czepna była stosowana w leczeniu różnych chorób skóry, drobnych ran i oparzeń. Miała też leczyć choroby związane z pęcherzem i nerkami – poprzez swoje działanie moczopędne. Może też łagodzić ukąszenia i użądlenia, zmniejszając ból i obrzęk. Ponadto jest doceniana za działanie przeciwzapalne, zwiększające apetyt, ściągające (na skórę), oczyszczające, napotne, przeciwgorączkowe, tonizujące. Obecnie wiadomo, że głównym produktem z przytulii, który odpowiada za takie właściwości, jest zawarty w niej olejek eteryczny, a konkretniej obecne w nim związki, w tym terpeny, ketony, aldehydy. Ponadto w roślinie znajdują się liczne glikozydy irydoidowe, kwasy fenolowe i flawonoidy.

• Nowotwory - immunomodulatory to substancje bioaktywne, które wspierają naturalne mechanizmy obronne organizmu w walce z komórkami przedrakowymi. Badania na ludzkich komórkach nowotworowych wskazały na zdolność ekstraktu z przytulii do hamowania wzrostu komórek nowotworowych poprzez apoptozę (programowaną śmierć komórki). W dużej mierze dotyczy to komórek raka piersi, a związki odpowiedzialne za takie działanie przytulii to głównie: β-sitosterol, daukosterol i ftalan dibutylu. Ponadto przytulia czepna ma silne właściwości antyoksydacyjne, co jest istotne na najwcześniejszych etapach powstawania nowotworu – bowiem to właśnie różnego typu mechanizmy utleniania (oksydacji) są odpowiedzialne za zapoczątkowanie rozwoju nowotworu, zatem związki z przytulii czepnej mogą przyczyniać się do niwelowania tych mechanizmów już na wstępie. To głównie dzięki fenolom i flawonoidom.
• Łuszczyca i choroby skóry - łuszczyca to choroba autoimmunologiczna, która prowadzi do powstania grubych czerwonych lub srebrnych plam („łusek”) na skórze. Podobnie, jak w przypadku innych chorób autoimmunologicznych, łuszczyca ulega zaostrzeniu pod wpływem rozwijającego się i utrzymującego stanu zapalnego. Ze względu na działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne, przytulia może pomóc w zmniejszeniu nawrotów łuszczycy. Dodatkowo, jak już wspominano, przytulia od dawna już znana jest jako środek na choroby skóry, rany, oparzenia.
• Zakażenia dróg moczowych -  w medycynie alternatywnej infekcje pęcherza były niwelowane przez chłodzące i moczopędne działanie przytulii. Obecnie dodatkowo wiadomo, że roślina ta, a dokładniej jej olejek eteryczny, może działać przeciwbakteryjnie.

Ponadto, domowe zastosowania przytulii mogą obejmować takie dolegliwości i problemy:

• napary z tego zioła są dobre na struny głosowe i ból gardła, a także na afty w jamie ustnej jako płukanki, jak również łagodzą ból oczu (można stosować w formie kompresu na oczy);
• jako dodatek do kosmetyków lub domowych maseczek, przytulia może działać tonizująco, ściągająco, oczyszczająco na skórę.

 Jak stosować przytulię czepną?

Galium aparine jest historycznie znana jako roślina lecznicza, choć ma również zastosowanie spożywcze – i nie tylko. Może być używana jako:

• składnik do sałatek, surówek, kanapek,
• owoce mogą być zbierane i suszone, a następnie palone w celu wykorzystania jako substytut kawy,
• liście i łodygi mogą być suszone i używane jako napar, herbata lub dodatek do herbaty.
• żółty barwnik uzyskany z kwitnącej przytulii może być używany jako barwnik spożywczy,
• stwierdzono również, że po umyciu włosów, a dokładniej spłukaniu ich wodą z naparem z przytulii, można korzystnie wpływać na stan włosów i loków,
• co ciekawe, dawniej przytulia służyła do filtrowania świeżo wydojonego mleka od krów – jednak nie znamy dokładnego mechanizmu stojącego za tym zastosowaniem.

 Dawkowanie i przygotowanie produktów z przytulii czepnej

Nie ma oficjalnych standardowych wytycznych dotyczących dawkowania przytulii i produktów z niej powstałych, bazujemy głównie na wiedzy z zakresu medycyny alternatywnej i ziołolecznictwa. Do preparatów powszechnie polecanych przez specjalistów z tego zakresu należą:

• sok z przytulii: zaleca się spożywanie najlepiej rozcieńczonego, w ilości 3 do 15 mililitrów, trzy razy dziennie;
• nalewka ziołowa (alkoholowa)z przytulii: 30 do 60 kropli 25% roztworu alkoholu, przyjmowane trzy razy dziennie;
• herbata/napar: 2 do 4 gramów suszonej przytulii czepnej, zaparzone wrzątkiem w ilości 60 do 120 mililitrów wody, trzy razy dziennie.

Przytulia czepna – jak pić?

Radzi się, by stosować częściej świeżą przytulię, aniżeli suszoną – wówczas wykorzystamy z niej więcej składników aktywnych. Można zmiksować roślinę w blenderze i odcisnąć sok, albo wycisnąć jej soki w sokowirówce, czy wyciskarce.

Przytulia czepna to roślina, która może rosnąć prawie wszędzie, zatem stosunkowo łatwo jest pozyskać ją samodzielnie z łąki, pola. Sok można także kupić, np. w Internecie lub sklepach ze zdrową żywnością. Taki sok można mieszać z wodą, sokiem owocowym, herbatą lub mieszanką ziołową (naparem), którą chcesz wypić i najlepiej pozostaw w lodówce na kilka godzin lub na noc. W ten sposób taki napój „przegryzie się” i stanie się przyjemniejszy w smaku. Jednak weź pod uwagę, aby nie pozostawić go zbyt długo w lodówce, ponieważ zbyt długie przechowywanie sprawi, że napój zgorzknieje. W przypadku koktajli, po oczyszczeniu rośliny, umyciu i zmiksowaniu, od razu można je spożywać.

Można także przygotować nalewkę z przytulii: łodygi, liście i kwiaty należy zalać wódką lub spirytusem. W przypadku świeżej rośliny należy użyć możliwie wysokoprocentowego alkoholu ze względu na dużą zawartość wody w materiale roślinnym, zatem lepiej wybrać spirytus. Chociaż suszone ziele nadal będzie bogate w związki bioaktywne, to korzystniej wybrać świeżą roślinę. Łodygi kroimy na małe kawałki, a listkami i kwiatami napełniamy słoik i zalewamy alkoholem. Przykrywamy zakrętką, zakręcamy, pozostawiamy na 4-6 tygodni do „przegryzienia” w ciemnym miejscu.

 Przytulia czepna – jak suszyć?

Zacznijmy od tego, jak zbierać przytulię czepną? Otóż zbieramy roślinę w okresie kwitnienia, zwykle w okresie letnim, uważając na kontakt skóry z przytulią, ponieważ może powodować podrażnienia. Fragmenty rośliny oddzielamy od siebie i rozkładamy na cienkim materiale, czy też przewiewnej siateczce. Suszymy w temperaturze pokojowej, maksymalnie do 40 stopni. Podczas suszenia roślina zmienia barwę na brunatną, zatem nie należy się przejmować tym naturalnym zjawiskiem.

 Czy przytulia czepna może być szkodliwa?

Liście i łodygi Galium aparine mogą być spożywane, jeśli zostaną zebrane przed pojawieniem się owoców i nie wykazują żadnych oznak choroby rośliny (plamki, itp.). Jednakże liczne drobne włoski/haczyki, które pokrywają roślinę i nadają jej charakter czepny, mogą sprawić, że będzie ona mniej smaczna, gdy zostanie bezpośrednio zjedzona na surowo. Dlatego też lepiej na surowo dodawać je w niewielkich ilościach do innych dań. Owoce mogą być zazwyczaj spożywane po wysuszeniu, uprażeniu, a także wykorzystane jako substytut kawy z mniejszą ilością kofeiny. Jest to roślina bezpieczna w spożyciu, ale należy uważać na bezpośredni kontakt skóry z jej klejącym materiałem. Niektóre osoby mogą być wrażliwe także na jej spożycie – wówczas można doświadczać typowych dolegliwości związanych z nadwrażliwością na pokarm - nudności, biegunki, bólu brzucha, wysypki, przekrwienia spojówek, jednak nie są to objawy bardzo niebezpieczne i są tymczasowe.

Gdzie najlepiej kupić przytulię czepną?

Zioło przytulia czepna to produkt, który z łatwością można znaleźć w naturze, ale i można go kupić w Internecie, czy też sklepach ze zdrową żywnością (tu częściej w formie soku lub suszonego ziela). 

Literatura:

1. Antoniak K. i wsp.: Analysis of essential oil of Galium aparine.. Farmacja Polska. 75, 2019: 536-541.
2. Korkmaz N. i wsp.: Antioxidant, antimicrobial and antiproliferative activities of Galium aparine. Fac. Pharm. Ankara / Ankara Ecz. Fak. Derg., 45(3): 554-564, 2021.