Przyczyny, leczenie i sposoby na jąkanie

Spis Treści

Światowy Dzień Osób Jąkających Się

W 1998 roku ustanowiono 22 października Światowym Dniem Osób Jąkających Się. Zrobiono to w Johannesburgu podczas V Światowego Kongresu Osób Jąkających Się w celu zwrócenia uwagi społeczeństwa na ogromną skalę tego problemu. Na świecie aż ponad 60 milionów osób zmaga się z tą przypadłością i wiele z nich ma przez to problemy z brakiem akceptacji ze strony swojego otoczenia, co wzmaga ich poczucie wyobcowania.

Jąkanie – przyczyny

Co powoduje jąkanie? Aż do dzisiaj przyczyny jąkania nie są do końca znane. Braki płynności mowy mogą być spowodowane chociażby przez rozmaite zaburzenia oddychania. Neurolodzy u osób, które się jąkają, zaobserwowali niepełny wydech wywołany przez zbyt szybki następny wdech. Oddychanie piersiowe odbywa się przy ściśniętej przeponie i przy jednoczesnym braku uruchomienia brzusznych mięśni oddechowych. Jąkanie się może też mieć genezę w asymetrycznym oddychaniu, kiedy to jedna część przepony pracuje w innym tempie od drugiej. Elementami nieprawidłowego oddychania są ponadto skurcze podniebienia i mięśni języka, a także zaciskanie strun głosowych.

Przyczyny jąkania się u dzieci

Jąkanie najczęściej pojawia się w dzieciństwie. Zaobserwowano, że dzieci, których bliscy krewni się jąkają, cierpią na tę przypadłość aż trzy razy częściej. Jedna z teorii na temat przyczyn jąkania się wśród dzieci głosi, że ich matki mówią szybciej niż inne. Opisywane zaburzenie mowy częściej występuje wśród chłopców niż wśród dziewczynek, ponieważ mają one lepiej rozwinięte ciało modzelowate, które łączy prawą i lewą półkulę mózgu. Badania obrazowe rezonansem magnetycznym, jakie przeprowadzono na mózgach osób jąkających się, wykazały natomiast, że aktywność półkuli lewej (odpowiedzialnej za mowę) jest u nich niższa niż półkuli prawej.

Jąkanie u dwulatka przyczyny może mieć na wielu podłożach. Czy jąkanie się jest dziedziczne? Ryzyko wzrasta o 30 – 40%, gdy jedno z rodziców jest osobą jąkającą się (nie jest to jednak przypadłość dziedziczna –wzrasta jedynie skłonność do jej wystąpienia), lecz czynnikiem predysponującym do jąkania jest też m.in. ogólna niesprawność motoryczna, objawiająca się opóźnionym rozwojem mowy i rozpoczęciem chodzenia. Obecność innych wad wymowy, uszkodzenie podkorowych ośrodków ruchu i niedostateczna czynność jąder podkorowych również zwiększają ryzyko jąkania się przez dziecko.

Przyczyny jąkania u dorosłych

Jąkanie u dorosłych najczęściej jest wynikiem zakłóceń płynności w mówieniu, jakie pojawiły się w wieku dziecięcym i przez brak leczenia utrwaliły się do dorosłości. Czasem jednak, pod wpływem silnych emocji, może się ono pojawić w późniejszym wieku. Co powoduje jąkanie? Jąkanie dorosłych może wystąpić na skutek silnego stresu i emocjonalnych problemów.

Z jąkaniem związane są emocje, takie jak wrogość, strach przed karą, lęk czy poczucie winy. Najczęściej zdarza się ono osobom z małym poczuciem własnej wartości i zaniżoną samooceną. Niestety wywołuje to efekt błędnego koła, ponieważ problemy z wysławianiem się powodują stres komunikacyjny, który dodatkowo pogarsza samoocenę. Jąkanie może być jednym z objawów nerwicy albo przyczynić się do jej pogłębienia. Podłoże tej przypadłości często jest neurologiczno – emocjonalne, o czym najlepiej świadczą niekontrolowane ruchy, jakie mu towarzyszą. Zaliczyć do nich można marszczenie czoła, napinanie mięśni torsu, marszczenie i podnoszenie brwi, drganie mięśni policzków, skurcze podniebienia i języka albo tupanie i kołysanie się.

Sposoby na jąkanie

Jąkanie w przypadku wielu dzieci jest efektem rozwojowej niepłynności mówienia, która wraz z wiekiem zmniejsza się, kiedy doskonalony jest przez dziecko system językowy. Kluczowe jest w tym okresie nieutrwalanie niewłaściwych nawyków przez reakcje otoczenia. Dziecko jąkające się nie zawsze jednak upora się z tym problemem tylko dzięki profilaktyce i często potrzebna jest pomoc specjalistów.

Jak wyleczyć jąkanie? Pierwszym krokiem powinna być rzecz jasna wizyta u logopedy. Niezależnie od zaproponowanych przez niego metod, których może być wiele, najważniejsze jest jednak zaangażowanie samego pacjenta oraz współudział bliskich i rodziny. W niektórych przypadkach potrzebne jest zastosowanie farmakoterapii, która polega na podawaniu leków przeciwdepresyjnych i przeciwlękowych, pomagających uporać się ze strachem przed mówieniem.

Jak samemu przestać się jąkać?

Jak wyleczyć jąkanie w domu? Jednym ze sposobów jest śpiewanie, ponieważ w jego trakcie unika się zająknięć. Ustąpienie problemów z wymową podczas śpiewania wynika z prawidłowości, zgodnie z którą w języku polskim głównym składnikiem sylab są samogłoski. Są one w związku z tym głoskami sylabotwórczymi, a w odróżnieniu od spółgłosek (które nie mogą tworzyć sylab) można je przeciągać. Brak płynności w wymowie zanika podczas śpiewu, ponieważ w naturalny sposób samogłoski uzyskują przewagę nad spółgłoskami.

Jak przestać się jąkać stosując ćwiczenia w domu? Należy je przede wszystkim regularnie powtarzać, przez 4 – 6 dni w tygodniu, do czterech razy dziennie przy założeniu, że każda sesja trwa minimum 15 minut. Do ćwiczeń wykonywanych w domu należy np. uczenie się delikatnego startu mowy albo śpiewanie piosenek, recytowanie ich tekstu szeptem, a następnie powtarzanie głośno. W pozycji leżącej można też usprawniać oddech brzuszno – przeponowy poprzez dmuchanie na różne przedmioty.

Leczenie jąkania

Jak leczyć jąkanie? Proces ten opiera się przede wszystkim na terapii logopedycznej, łączącej metody bezpośrednie (ćwiczenia słuchowe, artykulacyjne, oddechowe i emisyjne) z pośrednimi – wpływaniem na procesy znajdujące się u podstaw mówienia. Sposoby na jąkanie się obejmują m.in. leczenie farmakologiczne, polegające nie tylko na podaniu leków przeciwdepresyjnych, ale też np. przeciwpadaczkowych i obniżających napięcie mięśniowe.

Ważne w leczeniu tej przypadłości są ćwiczenia kształtowania płynności mowy poprzez przeciąganie samogłosek, wspomaganie mowy gestami i rytmizację mówienia. Wykorzystywane bywają też metody wspomagania aparaturowego. Mają one na celu transpozycję częstotliwości mowy i wykorzystanie opóźnionego słuchowego sprzężenia zwrotnego.

Terapia jąkania u dzieci

Jak leczyć jąkanie u dzieci? Podstawę stanowi współpraca z rodzicami, których trzeba nauczyć, żeby mówili do dziecka wyraźniej i wolniej. Nie mogą go też oni zasypywać uwagami ani poleceniami. Konieczne jest też wykazywanie cierpliwości w słuchaniu dziecka, ponieważ krytykowanie go, karcenie lub okazywanie zniecierpliwienia z powodu niepłynnej mowy grozi pogłębieniem zaburzenia.

Terapia rodziny kierunkuje jej funkcjonowanie w taką stronę, aby dziecko przestało się jąkać i by uzyskać u niego lepszą płynność mowy. Zadaniem rodziców jest wówczas poprawa samopoczucia dziecka i podwyższenie jego samooceny. Warunki dla dziecka powinny być jak najlepsze do przyswojenia przez nie mowy. U starszych dzieci poza ćwiczeniami logopedycznymi, wprowadza się też psychoterapeutyczne: ćwiczenia pozytywne, trening negatywny, relaksacja, psychoanaliza, psychoterapia treningowa, psychoedukacja rodziców i psychodrama.

Leczenie jąkania u dorosłych

Problemy z płynną mową u dorosłych mogą mieć różną postać. Jąkanie się na tle nerwowym, np. jąkanie się podczas stresu, jest jedną z nich. Nasilenie problemu często ma miejsce, kiedy trzeba wystąpić publicznie, podczas gdy mówienie w samotności przebiega płynnie. Inne osoby z kolei płynnie recytują tekst, którego nauczyły się na pamięć, ale jąkają się podczas swobodnej komunikacji.

Co zrobić, aby się nie jąkać? Bardzo ważne jest właśnie przeanalizowanie sytuacji, w której problemy z wysławianiem się nasila. Pacjent ćwiczy wolniejszą wymowę i wymawianie pojedynczych zdań oraz słów. Przedłuża również w ramach zajęć sylaby i głoski. W przypadku osób dorosłych taka terapia może trwać dłużej niż u dzieci i dobrze jest łączyć w jej ramach zajęcia indywidualne z grupowymi – te drugie pozwalają zobaczyć, że nie jest się osamotnionym w swoim problemie. Terapia w grupach zapewnia wsparcie, którego często jąkający się dorośli potrzebują.