Przewodnik po zapaleniu mózgu: od objawów po proces rekonwalescencji

Spis Treści

Co to jest zapalenie mózgu?

Zapaleniem mózgu określa się stan, w którym na skutek zakażenia tkanki mózgowej drobnoustrojami rozwija się stan zapalny w obrębie tkanki nerwowej mózgu, opon mózgowo-rdzeniowych i przestrzeni podpajęczynówkowej.

Zapalenie mózgu może wynikać z różnych przyczyn. Jedną z nich jest przedostanie się drobnoustrojów do tkanki mózgowej. W Polsce do zapalenia mózgu najczęściej dochodzi na skutek zakażenia wirusowego. Dotyczy to przede wszystkim zakażenia wirusem odkleszczowego zapalenia mózgu, HSV (Herpes simplex virus) oraz VZV (Varicella zoster virus). Rzadziej wirusowe zapalenie mózgu rozwija się na skutek zakażenia wirusem odry, świnki, różyczki, wścieklizny, EBV, grypy, HIV, HHV-6 oraz enterowirusami typu 71. Zapalenie mózgu może być też wywołane zakażeniem bakteryjnym (gruźlicze zapalenie mózgu, boreliozowe zapalenie mózgu), grzybiczym (Candida, Aspergillus, Cryptococcus neoformans) oraz pierwotniakowym (Naegleria fowleri, Acanthamoeba spp., Balamuthia mandrillaris). Na zwiększone ryzyko wystąpienia zapalenia mózgu na skutek zakażenia drobnoustrojami narażone są osoby przebywające w zamkniętych zbiorowiskach, jak szpitale, domy opieki, więzienia, korzystające z publicznych kąpielisk, mające kontakt z bezpańskimi i dzikimi zwierzętami, mające kontakt z chorymi oraz przebywające w rejonach endemicznych kleszczowego zapalenia mózgu.

Wyróżnia się też autoimmunologiczne zapalenie mózgu, które polega na niszczeniu własnych komórek mózgu przez układ immunologiczny. Skutkuje to demielinizacją, czyli rozpadem osłonek mielinowych komórek nerwowych. Zapalenie mózgu może wystąpić również na skutek zażywania niektórych leków (np. metotreksatu) oraz jako reakcja alergiczna po szczepieniu (poszczepienne zapalenie mózgu – dotyczy to przede wszystkim szczepienia przeciwko wściekliźnie i ospie prawdziwej).

Zapalenie mózgu – objawy

W początkowym etapie zapalenia mózgu często występują grypopodobne objawy zwiastunowe, jak podwyższona temperatura ciała, bóle i zawroty głowy, nadmierna senność oraz bóle mięśni. Może im towarzyszyć powiększenie węzłów chłonnych, nudności, wymioty, biegunka, nadwrażliwość na światło oraz bodźce słuchowe. W zależności od czynnika, który wywołał zapalenie mózgu obserwuje się również objawy choroby podstawowej (np. ospy wietrznej, odry, świnki). W przypadku zapalenia mózgu wywołanego przez zakażenie wirusem opryszczki nie obserwuje się występowania wykwitów na powierzchni skóry oraz błon śluzowych. Opryszczkowe zapalenie mózgu cechuje się jednak ciężkim i dynamicznym przebiegiem.

W zapaleniu mózgu charakterystyczne jest występowanie zaburzeń świadomości, które manifestują się w postaci zaburzeń myślenia i zachowania oraz objawów ogniskowego uszkodzenia mózgu. Objawy ogniskowe polegają na zaburzeniach funkcji neurologicznych określonych obszarów mózgu, w których doszło do uszkodzenia. Do najczęstszych należą:

• zaburzenia świadomości (zaburzenia psychotyczne, zaburzenia osobowości, zaburzenia myślenia i zachowania, ograniczenie przytomności),
• zaburzenia widzenia,
• zaburzenia mowy (problem z rozumieniem mowy oraz doborem odpowiednich słów),
• zaburzenia poznawcze (dezorientacja czasowo-przestrzenna, zaburzenia pamięci),
• napady padaczkowe,
• niedowład połowiczy,
• objawy ruchowe (przejawiające się np. niezbornością ruchową),
• przeczulica skóry,
• zaburzenia lub utrata czucia w kończynach,
• osłabienie kończyn.

Kleszczowe  zapalenie mózgu

Kleszczowe zapalenie mózgu to choroba, która rozwija się na skutek infekcji wirusami z rodziny Flaviviridae. Do przeniesienia zakażenia dochodzi przede wszystkim w wyniku ukłucia przez kleszcze. W rzadkich przypadkach do zakażenia dochodzi na skutek spożycia nieprzetworzonego mleka zakażonych zwierząt (owiec, kóz), przeszczepienia narządu, przetoczenia preparatów krwiopochodnych, karmienia piersią, czy też wśród pracowników laboratoriów. Przeniesienia zakażenia inną drogą niż na skutek ukłucia kleszcza stanowią jednak niewielki odsetek wszystkich zakażeń. Najwięcej przypadków zachorowań na kleszczowe zapalenie mózgu odnotowuje się w cieplejszych miesiącach (pomiędzy kwietniem a listopadem, ze szczytem zachorowań w miesiącach lipiec - wrzesień), kiedy to przypada okres największej aktywności kleszczy. Szacuje się, że ryzyko zachorowania na kleszczowe zapalenie mózgu po pojedynczym ukłuciu kleszcza jest mniejsze niż 1:100.

Infekcja wirusem kleszczowego zapalenia mózgu może przebiegać bezobjawowo. Po okresie wylęgania choroby, który trwa 8 – 17 dni od ukłucia kleszcza, wystąpienie objawów neurologicznych obserwuje się u ok. 30% zakażonych osób. Choroba zwykle przebiega w dwóch fazach. Pierwsza z nich to faza zwiastunowa, w której pojawiają się objawy grypopodobne, brak łaknienia, nudności, wymioty i biegunka. Po tej fazie u większości chorych dochodzi do samoistnego wyleczenia. U części chorych jednak choroba przechodzi do fazy neuroinfekcji, kiedy to pojawiają się objawy zapalenia ośrodkowego układu nerwowego. Należą do nich zapalenie mózgu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu i móżdżku, zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego. Objawy te najczęściej ustępują do 2 tygodni.

Chociaż u większości chorych choroba ustępuje całkowicie, to jednak jej przebieg wiąże się z ryzykiem długotrwałych następstw neurologicznych. Mogą się one utrzymywać nawet do kilku lat od zachorowania. Należą do nich przewlekły ból głowy, zaburzenia pamięci i koncentracji, zmęczenie fizyczne i psychiczne, zaburzenia widzenia, upośledzenie słuchu, problemy z mową, zaburzenia koordynacji ruchowej, niedowłady, drżenia i zaburzenia ruchowe, niedowład połowiczy lub kończyn dolnych, zanik mięśni.

Autoimmunologiczne  zapalenie mózgu

Autoimmunologiczne zapalenie mózgu należy do rzadkich chorób neurologicznych. Polega na błędnym rozpoznawaniu i atakowaniu własnych komórek przez układ immunologiczny. Choroba częściej dotyka kobiet, chociaż zachorowania obserwuje się niezależnie od płci i wieku.

Niewłaściwa odpowiedź układu odpornościowego skierowana przeciwko własnym komórkom może powstawać na skutek infekcji lub rozwijającego się nowotworu. Około połowy przypadków zachorowań na autoimmunologiczne zapalenie mózgu związana jest z guzem jajnika (potworniakiem). Z rozwojem tej choroby mogą być związane również takie nowotwory, jak rak sutka, rak płuca, grasiczak, czy nerwiak płodowy (u dzieci).

Objawy autoimmunolgicznego zapalenia mózgu są niespecyficzne. W początkowym etapie mogą sugerować chorobę psychiczną. Obserwuje się wówczas takie objawy, jak agresja i drażliwość, zaburzenia pamięci, konfabulacje, omamy, dezorientację, splątanie, zmienność nastroju, zaburzenia snu. Objawom tym mogą towarzyszyć:

• napady padaczkowe,
• zaburzenia mowy,
• zaburzenia ruchowe,
• zaburzenia pracy autonomicznego układu nerwowego, które mogą przejawiać się w dużych wahaniach ciśnienia tętniczego, akcji serca, zaburzeniami potliwości, nietrzymaniem moczu,
• objawy uszkodzenia układu nerwowego (np. zaburzenia czucia, niedowłady),
• silny ból głowy,
• hipowentylacja.

Autoimmunologiczne zapalenie mózgu można podejrzewać, gdy osoba choruje na inną chorobę autoimmunologiczną, niedawno została u niej zdiagnozowana choroba nowotworowa oraz obserwuje się szybkie narastanie objawów. Choroba u większości chorych jest w pełni wyleczalna, chociaż u części z nich proces zdrowienia może sięgać nawet 1,5 roku.

Opryszczkowe  zapalenie mózgu

Opryszczkowe zapalenie mózgu rozwija się na skutek zakażenia wirusem opryszczki (Herpes simplex virus). Najczęściej za zakażenie odpowiedzialny jest wirus HSV-1, zdecydowanie rzadziej, bo w ok. 10% przypadków – HSV-2. Opryszczkowe zapalenie mózgu nie jest chorobą częstą, jednak wiąże się ona z dużym ryzykiem licznym powikłań oraz wysoką śmiertelnością. U właściwie leczonych pacjentów śmiertelność sięga 30%, natomiast u osób nieleczonych – 70%. Najwięcej zachorowań obserwuje się u osób pomiędzy 60. a 64. rokiem życia.

Do opryszczkowego zapalenia mózgu zwykle dochodzi w wyniku reaktywacji uśpionego w organizmie wirusa na skutek osłabienia odporności. Ma miejsce tzw. zakażenie wtórne. Opryszczkowe zapalenie mózgu na skutek pierwotnego zakażenia obserwuje się u ok. 30% chorych. Najczęściej dotyczy to osób poniżej 18. roku życia oraz noworodków.

W pierwszym etapie choroby mogą występować objawy grypopodobne. Po 2 – 5 dniach pojawiają się objawy charakterystyczne dla zapalenia mózgu, które obejmują:

• gorączkę,
• ból głowy,
• sztywność karku,
• zaburzenia widzenia,
• zaburzenia mowy,
• niezborność ruchową,
• niedowłady,
• zaburzenia zachowania,
• napady padaczkowe.

Zmiany skórne typowe dla zakażenia wirusem opryszczki występują jedynie u 25% chorych.

Opryszczkowe zapalenie mózgu, nawet pomimo wdrożenia właściwego leczenia, wiąże się z dużym ryzykiem pozostawienia trwałych następstw, takich jak:

• zaburzenia wzroku,
• zaburzenia słuchu,
• upośledzenie umysłowe,
• niedowłady,
• padaczka.

Japońskie zapalenie mózgu

Japońskie zapalenie mózgu rozwija się na skutek zakażenia wirusem japońskiego zapalenia mózgu przenoszonego przez komary. Zachorowania dotyczą przede wszystkim osób podróżujących do krajów zaliczanych do strefy występowania tej choroby, czyli Azji i Regionu Zachodniego Pacyfiku. U większości zakażonych choroba przebiega bezobjawowo, bądź też jedynie z łagodnymi objawami przypominającymi grypę. U tych chorych choroba przemija samoistnie. U ok. 1% chorych obserwuje się typowe objawy zapalenia mózgu. Zachorowanie na japońskie zapalenie mózgu związane jest z ryzykiem pozostawienia trwałych powikłań oraz wysoką śmiertelnością sięgającą 25 – 30%.

Zapalenie mózgu u dziecka

Zapalenie mózgu to choroba, która może występować niezależnie od wieku. Jej występowanie obserwuje się również u dzieci. W tej grupie wiekowej rozpoznaje się zapalenie mózgu zarówno na skutek infekcji, jak i autoimmunologiczne zapalenie mózgu. Ze względu na duże ryzyko trwałych powikłań oraz wysoką śmiertelność związaną z przebyciem zapalenia mózgu, bardzo ważne jest unikanie czynników, które zwiększają ryzyko zachorowania oraz przyjęcie szczepień ochronnych.

Zapalenie mózgu – szczepionka i leczenie

Dostępne są szczepienia przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu oraz japońskiemu zapaleniu mózgu.

Szczepionka przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu może być podawana dorosłym oraz dzieciom powyżej 1. roku życia. Schemat szczepienia obejmuje 3 dawki. Druga dawka powinna być przyjęta po upływie 1 – 3 miesięcy od pierwszej dawki, natomiast trzecia dawka – 5 – 12 miesięcy od drugiej dawki szczepionki. Aby utrzymać odpowiedni poziom ochrony przed zachorowaniem, zaleca się przyjmowanie dawek przypominających co 3 – 5 lat. Najlepszym terminem na podanie pierwszej i drugiej dawki są miesiące zimowe. Dzięki temu możliwe jest uzyskanie odporności przed sezonem aktywności kleszczy.

Szczepienie przeciwko japońskiemu zapaleniu mózgu może być podane dorosłym i dzieciom powyżej 2. miesiąca życia. Szczepienie zaleca się u osób podróżujących do krajów, w których występuje choroba. Schemat szczepienia obejmuje podanie dwóch dawek. Druga dawka powinna zostać przyjęta po upływie 28 dni od pierwszego szczepienia.

Ryzyko wystąpienia zapalenia mózgu można zmniejszyć wykonując również szczepienia ochronne przeciwko ospie, śwince, różyczce oraz odrze. Zalecane są również coroczne szczepienia przeciwko grypie.

Leczenie zapalenia mózgu uzależnione jest od czynnika, który je wywołał. W terapii bakteryjnego zapalenia mózgu wykorzystuje się antybiotyki. W przebiegu wirusowego zapalenia mózgu nie zawsze możliwe jest leczenie przyczynowe. Wówczas wdraża się leczenie objawowe, którego celem jest przede wszystkim utrzymywanie prawidłowego ciśnienia wewnątrzczaszkowego i perfuzji mózgowej, kontrola napadów drgawkowych oraz zapobieganie powikłaniom (w tym wtórnym zakażeniom bakteryjnym). W opryszczkowym zapaleniu mózgu, zapaleniu mózgu wywołanym przez VZV, CMV wykorzystuje się leki przeciwwirusowe. Z kolei leczenie autoimmunologicznego zapalenia mózgu obejmuje stosowanie kortykosteroidów, immunoglobulin oraz przeprowadzenie zabiegu plazmaferezy (wymiany osocza).

Jak długo trwa  zapalenie mózgu?

Czas trwania zapalenia mózgu uzależniony jest od czynnika, który je wywołał, stopnia ciężkości choroby oraz od tego jak szybko zostało podjęte właściwe leczenie. Zapalenie mózgu może ustąpić po upływie tygodnia – 2 miesięcy. Powikłania neurologiczne po przebyciu niektórych rodzajów zapalenia mózgu mogą utrzymywać się nawet kilka – kilkanaście miesięcy po zakończeniu leczenia.

Czy  zapalenie mózgu jest wyleczalne?

Zapalenie mózgu jest bardzo poważną chorobą, która wiąże się z dużym ryzykiem powikłań oraz wysoką śmiertelnością. U części chorych może ustąpić bez pozostawienia trwałych objawów. Niemniej jednak kluczowe jest szybkie rozpoznanie choroby i wdrożenie właściwego leczenia. Nawet u chorych odpowiednio leczonych, pomimo sukcesu terapii, objawy choroby mogą utrzymywać się do kilkunastu miesięcy.

Ile kosztuje szczepionka na kleszczowe  zapalenie mózgu?

Cena szczepionki na kleszczowe zapalenie mózgu wynosi od 120 – 170 zł za jedną dawkę. Schemat szczepienia obejmuje podanie 3 dawek. Zaleca się również przyjmowanie dawek przypominających co 3 – 5 lat.

Bibliografia:

1. P. Gajewski, Interna Szczeklika 2019, Medycyna Praktyczna, Kraków 2019
2. Zajkowska J. Ustymowicz A. Kondrusik M. Opryszczkowe zapalenie mózgu – trudności diagnostyczne. Neurologia Po Dyplomie 2013, 8(2): 24 – 36
3. Flisiak R. Kuchar E. Odkleszczowe zapalenie mózgu. Portal mp.pl
4. FSME Charakterystyka Produktu Leczniczego
5. Ixiaro Charakterystyka Produktu Leczniczego

mgr farm. Patrycja Lesińska Absolwentka Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

NowaFarmacja.pl

Absolwentka Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. Uczestniczy w licznych szkoleniach z zakresu opieki farmaceutycznej. Na co dzień pracuje jako farmaceuta w aptece, gdzie z pasją i zaangażowaniem dzieli się swoją wiedzą z pacjentami.

Dowiedz się więcej...