Poznaj swoją skórę: przewodnik po budowie i funkcjach

Spis Treści

Budowa skóry i tkanki podskórnej człowieka

Budowa skóry człowieka jest złożona, zaliczają się do niej trzy warstwy podstawowe: skóra właściwa, tkanka podskórna oraz naskórek. W skórze znajdują się ponadto włosy, naczynia krwionośne i chłonne, zakończenia nerwowe, gruczoły potowe i łojowe. Znajdująca się na głowie i tułowiu skóra różni się od tej na dłoniach – ta ostatnia nie posiada gruczołów, włosów ani tkanki podskórnej, przez co jest zgrubiała.

Budowa skóry właściwej, czyli warstwy środkowej, charakteryzuje się grubością 1 – 3 mm, przez co jest ona sprężysta i wytrzymała. W tej warstwie dominuje tkanka łączna włóknista, zawierająca receptory, gruczoły potowe, nerwy, korzenie włosów i naczynia krwionośne. Podzielona jest ona na dwie warstwy: siatkowatą, która przylega do tkanki podskórnej i brodawkowatą, o dużej ilości uwypukleń połączonych z naskórkiem. W skórze właściwej znajdują się zakończenia nerwowe, umożliwiające człowiekowi odbiór zewnętrznych bodźców, takich jak m.in. temperatura, ucisk albo ból. Budowa skóry w warstwie środkowej zawiera także kilka rodzajów włókien, komórki tkanki łącznej i tuczne.

Tkanka podskórna składa się z dwóch różnych tkanek: tłuszczowej oraz łącznej. W pierwszej z nich znajdują się komórki tłuszczowe, receptory, dolne fragmenty korzeni włosów i gruczoły. W tkance podskórnej obecne są ponadto naczynia nerwowe, krwionośne oraz włókna. Tkanki tej nie klasyfikuje się jako części skóry, jest ona tylko z nią związana. Jest to najgrubsza warstwa skóry, położona najgłębiej ze wszystkich trzech jej warstw.

Naskórek to warstwa zewnętrzna skóry i jednocześnie jej najbardziej rozbudowany element. W wewnętrznej budowie anatomicznej wymienia się pięć warstw naskórka:

• Rogowa – dzieli na zbitą i rogowaciejącą, zbudowaną tylko z komórek zrogowaciałych. Zapobiega ona utracie wody, zawiera keratynę (finalny produkt metabolizmu naskórka), chroni skórę przed promieniowaniem,
• Jasna – niewielkie pasmo zlokalizowane na kończynach, szczególnie wewnętrznej stronie dłoni i podeszwach stóp,
• Ziarnista – składająca się z komórek wrzecionowatych, przypominających wizualnie kilka warstw nałożonych na siebie,
• Kolczysta – w jej budowie są obecne tylko komórki wieloboczne, jest to jedna z najgrubszych warstw naskórka,
• Podstawna – zawiera wiele komórek (Langerhansa, Merkla, melanocyty), położona najniżej ze wszystkich.

Warstwy skóry – budowa i funkcje naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej

Budowa i funkcje skóry różnią się w zależności od jej warstwy:

• Naskórek – w warstwie podstawnej znajdują się żywe, ściśle przylegające do siebie komórki macierzyste, odpowiadające za proces odnawiania się naskórka. Te komórki nieustannie się namnażają i sprawiają, że człowiek wymienia naskórek co 28 dni. Melanocyty odpowiadają za wydzielanie barwnika melaniny, komórki Merkla to receptory dotyku, podczas gdy komórki Langerhansa warunkują odpowiedź immunologiczną. Ta warstwa naskórka jest czynna metabolicznie, podobnie jak kolczysta, w które trwa keratynizacja komórek, czyli wytwarzanie keratyny. W komórkach rogowaciejących powstają ceramidy, wydostające się jako lipidowe blaszki w warstwie ziarnistej. Ta z kolei jest substancją nieprzezroczystą, zasłaniającą naczynia znajdujące się w warstwie skóry właściwej. W warstwie jasnej komórki wypełnione są białkiem, zwanym elastyną, podczas gdy warstwa rogowa stanowi ochronę naskórka. Podzielona jest ona na dwie części: położona głębiej składa się z komórek połączonych korneodesmosomami, a zewnętrzna warstwa luźnych komórek ulega złuszczeniu. Naskórek odpowiada zatem za ochronę przed bakteriami, grzybami i wirusami, zabezpieczenie przed szkodliwym działaniem promieni słonecznych, przeciwdziałanie alergenom, czucie i lokalizację dotyku oraz homeostazę dla środowiska wewnętrznego,
• Skóra właściwa – funkcje skóry właściwej są odmienne w zależności od jej warstwy – brodawkowa jest miejscem, w którym włókna tkanki łącznej układają się w sieć, a w warstwie siateczkowej znajduje się substancja podstawowa, spajająca komórki. Jej składniki posiadają zdolność wiązania wody i umożliwiają wymianę jonów pomiędzy komórkami. Do funkcji skóry właściwej zaliczyć można: przekazywanie informacji czuciowych do mózgu, uczestnictwo w regulowaniu temperatury ciała, wydzielanie łoju, nadawanie elastyczności i sprężystości oraz zaopatrywanie skóry w tlen i substancje odżywcze,
• Tkanka podskórna – zawiera adipocyty, odpowiadające za magazynowanie tłuszczu. Na brzuchu ma ona aż około 3 cm, podczas gdy na powiekach nie występuje wcale. Mieszczą się w niej naczynia limfatyczne, krwionośne oraz zakończenia nerwowe. Do jej funkcji zalicza się ochronę narządów wewnętrznych przed urazami, magazynowanie substancji energetycznych na zapas, amortyzację wstrząsów i izolację cieplną organizmu.

Funkcje ochronne skóry

Bierne funkcje skóry to m.in. właśnie jej działanie ochronne. Skóra jest powłoką ochronną całego organizmu, co oznacza, że chroni ona narządy wewnętrzne przed szkodliwymi czynnikami zewnętrznymi. Skóra zabezpiecza zatem przed urazami mechanicznymi, takimi jak uderzenia, otarcia i skaleczenia. Opisywany organ stanowi ochronę przed substancjami chemicznymi, w czym największą rolę odgrywa tzw. płaszcz hydrolipidowy, czyli najbardziej zewnętrzna warstwa skóry.

Ochronne funkcje skóry polegają w dodatku na zabezpieczaniu przed zbyt wysokimi oraz zbyt niskimi temperaturami i przed promieniami UV. W reakcji obronnej przed promieniowaniem ultrafioletowym skóra wytwarza melaninę, którą można rozpoznać jako opaleniznę i przyciemnienie. Skóra broni również przed zanieczyszczeniami środowiska, spośród których największe zagrożenie stanowią mikrocząsteczkowe pyły, osadzające się w górnych warstwach naskórka. Ochronna funkcja skóry polega na ochronie przed mikroorganizmami (zarazki, bakterie) – pH skóry uniemożliwia skolonizowanie przez drobnoustroje.

Funkcje termoregulacyjne skóry

Aktywne funkcje skóry to szerokie grono, do którego zalicza się termoregulacja. Skóra uczestniczy w regulacji temperatury organizmu za sprawą naczyń krwionośnych leżących pod skórą, gruczołów potowych i owłosienia. Reakcja ochronna na niskie temperatury to zwiększenie ukrwienia w naczyniach podskórnych. Przejawia się to poprzez zaczerwienienie od mrozu policzków i dłoni, a zbyt silne wychłodzenie organizmu wywołuje bladość spowodowaną skurczem naczyń włosowatych. Kiedy temperatura jest zbyt wysoka, ciało potrzebuje ochłodzenia, a zatem skóra wydziela pot, który paruje z jej powierzchni i tym samym chłodzi.

Receptory skórne i ich znaczenie dla zmysłów dotyku, bólu i temperatury

Receptory skórne to zakończenia nerwów czuciowych, przesyłające odebrane impulsy do ośrodkowego układu nerwowego. Zależnie od odbieranego bodźca, można podzielić receptory na:

• Mechanoreceptory (mechaniczne) – odpowiedzialne za odczuwanie ucisku i dotyku. Należą do nich wolne zakończenia nerwowe (ciałka Merkla) i otorbione łącznotkankową torebką (ciałka blaszkowate, ciałka Ruffiniego, ciałka Meissnera),
• Nocyceptory (bólowe) – wolne, niczym nieosłonięte zakończenia włókien nerwowych. Wyspecjalizowane w odbieraniu silnych bodźców termicznych, mechanicznych, elektrycznych i chemicznych, które uszkadzają tkanki i zagrażają zdrowiu,
• Termoreceptory (termiczne) – ich zadaniem jest odczuwanie ciepła i zimna, a reakcja na bodziec zależy od temperatury ciała. W nieosłoniętych częściach ciała mają one wyższą wrażliwość niż w zakrytych odzieżą.

Funkcje metaboliczne skóry

Wymieniając bierne i aktywne funkcje skóry trzeba wspomnieć o funkcji resorpcyjnej, czyli jednej z aktywnych. Skóra odgrywa bowiem kluczową rolę w gospodarce wodno-tłuszczowej. Woda nieprzerwanie kieruje się w stronę powierzchni ciała, a po dotarciu do niej w niewielkiej ilości, od razu odparowuje. Nawet niewielkie wysuszenie może uczynić skórę bardziej szorstką i podatną na wysychanie.

Naskórek jako najbardziej zewnętrzna warstwa skóry posiada właściwości resorpcyjne. Oznacza to, że może on wchłaniać substancje rozpuszczalne w wodzie i w tłuszczach:

• Kolagen,
• Witaminy,
• Hormony,
• Oleje roślinne.

Funkcja wydalnicza skóry

Funkcja wydzielnicza skóry oznacza, że dzięki gruczołom potowym, skóra może usuwać nadmiar wody, soli mineralnych, a także toksyn z organizmu. Gruczoły łojowe produkują sebum nawilżające włosy i skórę oraz tworzące na jej powierzchni ochronny film lipidowy. Warstwa rogowa wraz z naturalnymi wydzielinami (pot, sebum) pozwala zapobiegać rozwijaniu się bakterii, grzybów i wirusów. Kwaśny odczyn skóry – pH od 4,5 do 5,5 – wspomaga naturalną barierę ochronną przed patogenami.

Przydatki skóry – znaczenie włosów, paznokci i gruczołów dla organizmu człowieka

Gdy omawiana jest budowa skóry i jej funkcje, trzeba wspomnieć o przydatkach. Mianem tym nazywa się wyspecjalizowane wytwory naskórka znajdujące się na powierzchni skóry albo mające z nią kontakt przez specjalne otwory. Wśród przydatków skóry znajdują się gruczoły potowe oraz łojowe, a także włosy i paznokcie.

Skóra a wiek: jak zmienia się skóra na przestrzeni lat?

Z biologicznego punktu widzenia starzenie skóry rozpoczyna się już około 25. roku życia. Zaczyna wtedy w niej ubywać kolagenu, stanowiącego o jędrności skóry, a także współodpowiedzialnego za prawidłowe nawilżenie kwasu hialuronowego. Wraz z wiekiem objawy te nasilają się:

• 25 lat – pojawiają się pierwsze zmarszczki, zwłaszcza mimiczne wśród osób o silnej mimice. Zaczyna spadać produkcja lipidów w naskórku,
• 35 lat – zmarszczki utrwalają się, skóra zaczyna tracić świeżość i jędrność. Nieprzespana noc skutkuje pojawieniem się cieni i obrzęków pod oczami, a skóra robi się szara i zmęczona. Są to oznaki spadku jej zdolności regeneracyjnych i naprawczych,
• 45 lat – obok już utrwalonych zmarszczek pojawiają się ubytki objętości wynikające ze znacznej utraty kolagenu. Owal twarzy staje się zaburzony, ponieważ zarysowują się opadające policzki,
• 55 lat – jednym z objawów menopauzy jest pogorszenie kondycji i wyglądu skóry, jakie ma miejsce obok objawów ogólnoustrojowych. Obniżenie poziomu estrogenów sprawia, że skóra staje się cienka, szara, matowa i sucha, przebarwienia są coraz bardziej widoczne, a naczynka pękają. Głębokie bruzdy utrwalają się w dolinie łez i w fałdach nosowo – wargowych. Owal traci kształt litery V, występują cienie i worki pod oczami. Naturalny proces starzenia się skóry przyspieszają czynniki powodowane przez czynniki zewnętrzne, nieodpowiednia pielęgnacja i zła dieta.

Jakie są najczęstsze problemy skórne i jak je rozpoznać?

Chorobom skóry towarzyszyć mogą takie objawy jak ból, świąd i pieczenie. Do najczęściej spotykanych należą:

• Choroby o podłożu bakteryjnym – liszajec zakaźny, czyrak, róża,
• Choroby o podłożu genetycznym: bielactwo, łuszczyca,
• Wirusowe – półpasiec, opryszczka, brodawki wirusowe,
• Wywoływane przez pasożyty – wszawica, świerzb,
• Zawodowe – wyprysk zawodowy, różyca,
• Nowotwory skóry – czerniak, rak podstawnokomórkowy,
• Łojotok, trądzik, zmiany hormonalne,
• Zmiany powodowane przez czynniki chemiczne lub fizyczne – pokrzywka fizykalna, odmrożenia, oparzenia, fotodermatozy,
• Choroby tkanki łącznej – toczeń rumieniowaty układowy, twardzina układowa.

Szczególnym przypadkiem są choroby skóry u dzieci, ponieważ organ ten jest u nich mało odporny na działanie czynników zewnętrznych i delikatny. Atopowe zapalenie skóry dotyczy zwłaszcza niemowląt i młodszych dzieci, objawia się zmianami rumieniowymi i wykwitami grudkowymi na skórze. Zakażenia bakteryjne i wirusowe wywoływane są przez niewystarczającą dbałość o higienę, podczas gdy łojotokowe zapalenie skóry najczęściej pojawia się zaraz po urodzeniu i zanika samoistnie, ale wymaga odpowiedniej pielęgnacji skóry dziecka.

Bibliografia:

1. https://www.umb.edu.pl/photo/pliki/WF_jednostki/samodzielna-pracownia-biofarmacji/kosmeceutyki/1b._anatomia_i_fizjologia_skory.pdf (dostęp dn. 9.01.2025 r.)

2. Wolski T, Kędzia B. Farmakoterapia skóry. Cz. 1. Budowa i fizjologia skóry. Post Fitoter. 2019;20(1):61-67.

3. Histologia dla kosmetologów. Oficyna Wydawnicza PWSZ; 2013.

dr Bartek KulczyńskiDyplomowany Dietetyk, absolwent Wydziału Nauk o Żywności i Żywieniu

NowaFarmacja.pl

Od 2018 roku wykładowca na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu. Aktualnie prowadzi największy kanał YouTube w Polsce o zdrowiu "dr Bartek Kulczyński". Jako dietetyk z wykształcenia, specjalizuje się w dietoterapii chorób sercowo-naczyniowych – miażdżycy, podwyższonego poziomu cholesterolu we krwi i nadciśnienia tętniczego krwi. Autor kilkudziesięciu publikacji naukowych o zasięgu krajowym i zagranicznym. Swoją wiedzę aktualizuje i poszerza poprzez uczestnictwo w licznych szkoleniach i konferencjach naukowych. Przez wiele lat był członkiem Polskiego Towarzystwa Dietetyków, Polskiego Towarzystwa Nauk Żywieniowych i Polskiego Towarzystwa Badań nad Miażdżycą. Prywatnie pasjonat wypraw rowerowych i spływów kajakowych. Na blogu Apteki Nowa Farmacja dzieli się zgromadzoną przez siebie wiedzą pisząc artykuły na temat m.in. odpowiedniego żywienia.

Dowiedz się więcej...