Obniżona odporność u dzieci i dorosłych - przyczyny i objawy

Objawy osłabionego układu immunologicznego

Układ immunologiczny często nazywany jest naszą naturalną tarczą obronną. Jest on bowiem odpowiedzialny za odpieranie wszelkich ataków ze świata zewnętrznego. Dzięki jego aktywności nie każdy kontakt z potencjalnym patogenem kończy się zachorowaniem. Jedną z cech charakterystycznych układu odpornościowego jest wykształcanie pamięci immunologicznej. Jej działanie polega na tym, że przy ponownym kontakcie z antygenami patogenu nasz układ immunologiczny reaguje szybciej i swoiście. Dlatego też przebycie niektórych chorób gwarantuje nam odporność na nie w przyszłości. Mechanizm pamięci immunologicznej jest także wykorzystywany w szczepionkach ochronnych.

Układ immunologiczny odgrywa bardzo ważną rolę w naszym organizmie. Jej ogrom zwykle doceniamy wówczas, gdy dochodzi do obniżenia odporności. Niska odporność przyczynia się do problemów z funkcjonowaniem całego organizmu. O słabej odporności u dzieci mogą świadczyć problemy z przybieraniem masy ciała oraz zahamowaniem wzrostu. Alarmujące dla rodziców powinno być również opóźnione ząbkowanie oraz zbyt późne odpadnięcie kikuta pępowiny. Ponadto, zarówno u dzieci, jak i u dorosłych obniżona odporność organizmu predysponuje do większej częstości zapadania na choroby infekcyjne. Szczególnie zastanawiające powinno być występowanie ciężkich zakażeń co najmniej 2 razy do roku, które trwają dłużej niż 2 miesiące pomimo zastosowania antybiotykoterapii. Sygnałem alarmującym o bardzo słabej odporności jest także zapadanie na zapalenie płuc 2 lub więcej razy w roku oraz zakażenia ucha pojawiające się co najmniej 4 razy w roku. O bardzo słabej odporności świadczy również konieczność długotrwałego podawania antybiotyków w formie dożylnej. Należy również pamiętać, że do występowania osłabionej odporności predysponowane są w większym stopniu osoby, u których w rodzinie występują pierwotne niedobory odporności.

Objawem słabego układu immunologicznego są również problemy ze skórą oraz błonami śluzowymi. Dysfunkcje układu odpornościowego mogą przejawiać się podatnością na różnego rodzaju zakażenia skóry, jak również powodują utrudnione gojenie się ran. Dzieje się tak dlatego, że to właśnie układ immunologiczny zostaje zmobilizowany do działania w momencie uszkodzenia skóry. Przerwanie jej ciągłości pobudza układ odpornościowy do działania w celu jak najszybszego zasklepienia rany i uniemożliwienia wniknięcia drobnoustrojów do organizmu, a tym samym zapobiega zakażeniu. Zastanawiające powinno być również występowanie głębokich ropni skórnych lub narządowych oraz grzybic skóry. U osób z obniżoną odpornością bardzo często występują stany zapalne dziąseł, owrzodzenia, jak również przewlekająca się grzybica jamy ustnej (popularnie zwana aftami lub pleśniawkami).

Sygnałem ostrzegawczym o nieprawidłowo działającym układzie odpornościowym może być również pojawianie się nowych alergii, które nigdy wcześniej u danej osoby nie występowały.

Ponadto, wyróżnić można także mniej charakterystyczne objawy, które powinny być szczególnie alarmujące u niemowląt i dzieci, ponieważ mogą świadczyć o pierwotnych niedoborach odporności. Wśród objawów tych wymienia się trudności w terapii obturacyjnych zapaleń oskrzeli, czy rozstrzenie oskrzeli. Innym objawem jest występowanie nietypowych chorób autoimmunologicznych oraz zmiany w budowie, dotyczące przede wszystkim twarzy, jak również nieprawidłowa budowa włosów, powiększenie narządów, czy częściowy albinizm. Sygnałem alarmującym jest również występowanieropni węzłów chłonnych oraz migdałków. O obniżeniu odporności świadczy również wykrywana w badaniu krwi małopłytkowość.

Jakie są przyczyny osłabienia układu immunologicznego?

Przyczyn niedoborów odporności jest bardzo wiele. Mają na nią wpływ zarówno czynniki genetyczne, styl życia, jak również występujące choroby oraz stosowane terapie. Podstawowym podziałem niedoborów odporności jest rozróżnienie na pierwotne oraz wtórne niedobory odporności.

U podłoża pierwotnych niedoborów odporności leżą czynniki genetyczne, które odpowiedzialne są za upośledzenie co najmniej jednego mechanizmu odporności wrodzonej, bądź nabytej. Związane jest to z zaburzoną produkcją przeciwciał, zaburzeniami fagocytozy, zaburzeniami odpowiedzi komórkowej oraz niedoborami dopełniacza. Pierwotne niedobory odporności występują przez całe życie i nie jest możliwe całkowite ich wyleczenie. Jednak związane z nimi objawami mogą przebiegać różnie, z różnym nasileniem, które może zmieniać się w ciągu życia. W niektórych przypadkach nieleczone pierwotne niedobory odporności mogą doprowadzić do śmierci w wieku niemowlęcym, kiedy to u innych osób przebiegają one w tak łagodny sposób, że diagnozowane są dopiero w wieku dorosłym. Warto podkreślić, że pierwotne niedobory odporności występują stosunkowo rzadko. Występują one średnio u 10 na 100 000 mieszkańców Europy. Pierwotne niedobory odporności objawiają się przede wszystkim ciężkimi, nawracającymi zakażeniami. Badania obserwacyjne wykazały, że osoby cierpiące na tę dysfunkcję układu immunologicznego są w większym stopniu narażone na występowanie chorób autoimmunizacyjnych. Związane są one z nieprawidłowym funkcjonowaniem układu immunologicznego, który charakteryzuje się nieadekwatną do zagrożenia odpowiedzią i w konsekwencji prowadzi do autogresji, a więc niszczenia komórek własnego organizmu.

Z kolei, wtórne niedobory odporności, nazywane również nabytymi niedoborami odporności, powstają w wyniku innych występujących chorób, stanów, jak również zastosowanego leczenia. W odróżnieniu od pierwotnych niedoborów odporności, wtórne niedobory odporności często ustępują po usunięciu ich przyczyny. Wtórne niedobory odporności najczęściej są konsekwencją leczenia immunosupresyjnego – a więc takiego, którego celem jest osłabienie aktywności układu immunologicznego. Do leczenia immunosupresyjnego zalicza się chemioterapię, radioterapię, immunoterapię oraz terapię z wykorzystaniem leków ukierunkowanych molekularnie. Terapie te wykorzystywane są m.in. w chorobach nowotworowych, w celu zapobieżenia odrzucenia przeszczepu, czy też w leczeniu chorób autoimmunologicznych.

Do obniżenia odporności może dojść również na skutek różnych zakażeń – wirusami (np. HSV, odry, EBV), bakteriami, czy pasożytami (np. malaria). Jedną z chorób związanych z nabytymi niedoborami odporności jest AIDS. Jest to zespół objawów wielu chorób, które pojawiają się w wyniku upośledzenia odporności. Do zachorowania na AIDS dochodzi poprzez zakażenie wirusem HIV. Wtórne niedobory odporności mogą powstawać również w wyniku choroby nowotworowej (np. chłoniak Hodgkina, nowotowry lite). Niedobory odporności mogą być także spowodowane współistnieniem chorób metabolicznych. Jedną z najczęściej występujących chorób metabolicznych jest cukrzyca. Choroba ta związana jest z występowaniem zaburzeń gospodarki węglowodanowej, co przekłada się również na zaburzenia lipidowe oraz zmianę masy ciała. Niedobór insuliny pośrednio zakłóca proces fagocytozy, który to jest ważną częścią składową reakcji układu immunologicznego i chroni przed infekcjami wirusowymi, bakteryjnymi, pierwotniakowymi oraz grzybiczymi. Ponadto, cukrzyca typu I jest chorobą o podłożu autoimmunologicznym, co dodatkowo predysponuje do występowania innych chorób autoimmunizacyjnych. Inne zaburzenia metaboliczne, które mogą skutkować wtórnym osłabieniem odporności to niewydolność wątroby, niewydolność nerek, czy też niedożywienie.

Spadek odporności na zakażenia, przede wszystkim wirusowe, obserwowany jest również u kobiet w ciąży. Jest to spowodowane tym, że okres ciąży związany jest ze zmianami zachodzącymi w układzie immunologicznym. Zmiany te dotyczą przede wszystkim odpowiedzi komórkowej, która to właśnie w największym stopniu odpowiada za zwalczanie infekcji wirusowych. W okresie ciąży obserwuje się zarówno zwiększoną zapadalność na choroby o etiologii wirusowej, jak również nasilenie ich rozwoju.

Do wtórnego obniżenia odporności mogą się również przyczynić tak banalne czynniki jak niewystarczająca – niedostosowana do wieku i zapotrzebowania – ilość snu oraz niewłaściwa dieta. Szczególnie jesienią warto zadbać o zdrową, różnorodną dietę, która będzie bogata w witaminy i przeciwutleniacze. Negatywny wpływ na odporność ma również przewlekły stres, zbyt mała ilość aktywności fizycznej oraz stosowanie używek – szczególnie szkodliwy wpływ na odporność ma palenie papierosów. Warto przypomnieć, że kiedy spada temperatura za oknem, nie warto zamykać się w domu. Hartowanie – również dzieci – ma niezwykle pozytywny wpływ na kształtowanie odporności. Oczywiście, nie wolno zapominać o dostosowanym do pogody ubiorze. Nie można też zapominać o tym, że dla wykształcenia odporności konieczny jest kontakt z różnymi zanieczyszczeniami, dlatego też zbyt sterylne wychowywanie dzieci może doprowadzić nie tylko do alergii, ale również osłabienia odporności.

Ważnym problemem jest również nadużywanie antybiotyków. Często są one stosowane nawet wówczas, gdy nie są potrzebne. Pomimo. że wykazują one działanie przeciwbakteryjne, niestety nierzadko są również stosowane w chorobach wirusowych. Antybiotykoterapia prowadzi do zaburzenia naturalnej flory jelitowej, która to pośrednio wpływa na odporność organizmu. Dlatego też niewłaściwe stosowanie tych leków może doprowadzić do osłabienia odporności organizmu.

Do wtórnych niedoborów odporności zaliczyć można również zaniechanie szczepień.

Jakie badania mogą wykazać obniżoną odporność?

Bardzo słaba odporność może znacznie zmniejszyć jakość życia. Wtórne obniżenie odporności jest niejako skutkiem ubocznym pewnych chorób, stanów oraz stosowanego leczenia, jednak pierwotne niedobory odporności powinny być rozpoznawane możliwie jak najwcześniej, co znacznie zwiększa szansę chorego na w miarę normalne funkcjonowanie. Pierwotne niedobory odporności często pozostają niezdiagnozowane, bądź też późno zdiagnozowane. Wynika to zarówno ze zbyt małej świadomości, jak również ograniczonej dostępności do metod diagnostycznych oraz długiego czasu oczekiwania na diagnozę.

O obniżonej odporności może świadczyć występowanie charakterystycznych objawów, dodatkowo mogą na nią wskazywać wyniki badań laboratoryjnych. Podstawową metodą diagnostyczną obniżonej odporności jest morfologia krwi z rozmazem. Obecnie jest to jedyne badanie na odporność, które może zostać zlecone przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Niestety, na jego podstawie nie można zdiagnozować pierwotnych niedoborów odporności.

Inne badania, jakie można wykonać przy podejrzeniu obniżenia odporności to stężenie przeciwciał (IgG, IgA, IgM, IgE, IgD), liczba neutrofili, liczba limfocytów T, zużycie białek dopełniacza. Badania te mogą być zlecone przez lekarza immunologa.

Piśmiennictwo

1. Bernatowska E.: Jak rozpoznawać i leczyć pierwotne niedobory odporności. Pediatria Po Dyplomie 2010/3
2. Dizon J.G., Goldberg M.S.: Diagnostyka niedoborów odporności. Medycyna Praktyczna - Pediatria, 2000: 4
3. Kotyla P. Pierwotne niedobory odporności – wstęp do chorób autoimmunizacyjncyh. Forum Reumatologiczne 2015; 1(1): 30-37
4. Bernatowska E., Pac M., Pietrucha B., Heropolitańska-Pliszka E., Wolska-Kuśnierz B., Bernat-Sitarz K., Skomska M., Knyziak-Medrzycka I., Dąbrowska-Leonik N., Jackowska T., Lewandowicz-Uszyńska A. Pierwotne niedobory odporności w praktyce lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Pediatria Po Dyplomie 2013/1