Niedoczynność tarczycy - co trzeba wiedzieć o tym zaburzeniu hormonalnym?

Spis Treści

Niedoczynność tarczycy - czym jest?

Niedoczynność tarczycy polega na niedoborze hormonów tarczycy - T3 (3,3′,5-trójjodotyroniny) i T4 (tyroksyny, 3,5,3’,5’-L-tetrajodotyroniny). Tarczyca jest bowiem ważnym gruczołem wydzielniczym.

W zdrowej tarczycy mamy do czynienia z produkowaniem tych hormonów do krwi w ilości około 80 mikrogramów dla tyroksyny i około 4-6 mikrogramów dla trójjodotyroniny. Produkcja tych hormonów funkcjonuje na zasadzie sprzężenia zwrotnego ujemnego pomiędzy podwzgórzem i przysadką. To znaczy, że najpierw przysadka mózgowa jest pobudzana przez podwzgórze produkujące hormon TRH – tyreoliberynę. To wzmaga wydzielanie hormonu TSH – tyreotropowego. A TSH wpływa na zwiększenie produkcji hormonów tarczycy. Gdy we krwi wzrośnie odpowiednio ich stężenie, to dochodzi do zmniejszenia produkcji hormonów podwzgórza i przysadki, a na koniec dochodzi do obniżenia produkcji hormonów tarczycy.

W zdrowym organizmie sprzężenie zwrotne działa prawidłowo i spadek stężenia hormonów tarczycy znów pobudza oś podwzgórze-przysadka i proces produkcji hormonów zaczyna się od nowa. Jednak w niedoczynności tarczycy mamy do czynienia z zaburzeniem funkcjonowania tego sprzężenia zwrotnego. Niski poziom hormonów tarczycy w niedoczynności tego gruczołu najczęściej prowadzi do wzmocnienia działania przysadki (wzrasta poziom TSH), ale w efekcie tarczyca nie jest w stanie produkować swoich hormonów – przez co nie ma „zielonego światła” dla przysadki, że może ona spowolnić produkcję TSH.

Warto wspomnieć, że niedoczynność tarczycy u mężczyzn występuje nawet 2-8-krotnie rzadziej, niż u kobiet.

Niedoczynność tarczycy – przyczyny

Najczęstszymi przyczynami niedomagania tarczycy są:

• Choroba Hashimoto – czyli autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, które w skrócie polega na tym, iż organizm traktuje komórki tarczycy jako obce komórki i próbuje je unicestwić, niszcząc narząd;
• Niedobór jodu w środowisku;
• Zbyt dużo jodków w diecie;
• Zapalenie tarczycy poporodowe;
• Wycięcie tarczycy (całkowite lub częściowe, np. wskutek nowotworu);
• Napromieniowanie, leczenie jodem promieniotwórczym, przedawkowanie leków tyreostatycznych (regulujących funkcje tarczycy) lub stosowanie niektórych leków, np. amiodaronu, litu, talidomidu, fenytoiny, sunitynibu, interferonu alfa;
• Choroby podwzgórza i/lub przysadki mózgowej;
• Zaburzenia rozwojowe, wole Riedla, nacieki na tarczycy, zaburzenia biosyntezy hormonów tarczycy, odporność organizmu na hormony tarczycy – to z kolei dużo rzadsze przyczyny niedoczynności tarczycy.

W skali światowej najczęściej powodem tej choroby jest niedobór jodu, zaś w krajach wysoko rozwiniętych, w tym w Europie – za niedoczynność najczęściej odpowiada autoimmunologiczne zapalenie tarczycy.

Niedoczynność tarczycy – normy

Na podstawie badań krwi można z bardzo dużym prawdopodobieństwem zdiagnozować niedoczynność tarczycy. Wyróżniamy trzy sytuacje kliniczne, w których wyniki badań mogą być nieco odmienne, a i tak wskazywać na chorobę:

• Niedoczynność subkliniczna (utajona niedoczynność tarczycy) – wówczas mamy do czynienia z podwyższonymi wartościami TSH, ale wartości hormonów tarczycy (fT3, fT4) pozostają w normie;
• Niedoczynność klinicznie jawna – podwyższone TSH, obniżona wartość fT4, ale wartość fT3 w normie;
• Zaawansowana niedoczynność klinicznie jawna – podwyższona wartość TSH i obniżone wartości zarówno fT4, jak i fT3.

Mimo, iż normy badań tarczycy są ściśle określone, to wyniki badań powinny być oceniane przez specjalistę indywidualnie. Może być bowiem tak, zwłaszcza w przypadku młodych kobiet, że wartość TSH pozostaje w normie, ale biorąc pod uwagę wiek badanej osoby, dana wartość już może być za wysoka.

Niedoczynność tarczycy – objawy

Objawy niedoczynności tarczycy dotyczą w zasadzie każdego elementu organizmu – jak bowiem wspomniano, hormony tarczycy mają wpływ na funkcjonowanie wielu układów. Najbardziej charakterystyczne symptomy tej choroby to:

• Sucha, chłodna skóra,
• Wypadanie i łamliwość włosów,
• Obrzęki skórne,
• Wzrost masy ciała przy obniżonym apetycie,
• Zaparcia, wodobrzusze,
• Chrypka, powiększenie języka,
• Zaburzenia i spowolnienie rytmu serca,
• Zmniejszona tolerancja wysiłku,
• Senność, depresja,
• Niedokrwistość (anemia),
• Zaburzenia cyklu miesiączkowego.

Wrodzona niedoczynność tarczycy

Wyjątkową sytuacją jest ta, gdy do niedoboru hormonów tarczycy dochodzi już na etapie rozwoju płodowego. To wrodzona niedoczynność tarczycy, której brak leczenia może prowadzić nawet do niepełnosprawności intelektualnych. Problemy związane z niedoborem hormonów tarczycy mogą nie być widoczne od razu po urodzeniu, tylko zwiększają się w czasie – zaś tylko do kilkunastu procent noworodków wykazuje od razu po urodzeniu widocznie powiększoną tarczycę. Oznacza to, że w wielu przypadkach trudno o szybkie postawienie diagnozy. Pomocniczym badaniem jest badanie stężenia TSH w surowicy, a także sprawdzenie wartości hormonów tarczycy. Najlepszym badaniem, pozwalającym na wykrycie większości chorób tarczycy jest USG tego narządu. Prowadzone są też badania przesiewowe w kierunku zaburzeń tarczycy u noworodków.

Niedoczynność tarczycy a ciąża

Niedoczynność tarczycy ma duży, niestety niekorzystny wpływ na przebieg ciąży, dlatego warto regularnie monitorować stan tarczycy i przed zaplanowanym poczęciem, jak i w trakcie rozwoju płodu. Kobieta w wieku rozrodczym, gdy stara się o dziecko, powinna mieć wartość TSH najlepiej na poziomie 1-2 mU/l.

Dlaczego wpływ tarczycy na ciążę jest tak duży? Głównie chodzi tutaj o fakt, że hormony tarczycy wraz z estrogenem i progesteronem bezpośrednio oddziałują na funkcjonowanie całego układu rozrodczego. Dysfunkcja wytwarzania hormonów tarczycy może wpływać na produkcję pozostałych wspomnianych hormonów i tym samym negatywnie oddziaływać na zajście w ciążę czy też jej przebieg.

Niedoczynność tarczycy u dzieci i niedoczynność tarczycy u nastolatków

Dzieci i młodzież także mogą chorować na niedoczynność tarczycy, choć w ogólnej populacji zachorowalność na tę chorobę wzrasta wraz z wiekiem. Przyczyny niedoczynności tarczycy w młodszych grupach wiekowych są podobne, jak u starszych osób. Mimo młodego wieku, w okresowych badaniach warto sprawdzać także poziom TSH.

Jak leczyć niedoczynność tarczycy?

Leczenie niedoczynności tarczycy powinno być dobierane indywidualnie. Jednak najpowszechniejszą metodą jest podawanie syntetycznych hormonów tarczycy – lewotyroksyny, czyli soli sodowej lewoskrętnej tyroksyny. Najważniejsze w stosowaniu tego leku jest to, by brać go na czczo, na co najmniej 30 minut przed pierwszym posiłkiem. Warto też dodać, że im kwaśniejsze środowisko w żołądku, tym lepsze wchłanianie tego leku. Dlatego też trzeba nadzwyczaj indywidualnie podchodzić do leczenia tym lekiem w sytuacji, gdy chory bierze także leki z grupy IPP – zobojętniające kwas żołądkowy. Nieleczona niedoczynność tarczycy może mieć wiele negatywnych konsekwencji dla całego organizmu, dlatego warto regularnie stosować leki – niestety w większości przypadków – już do końca życia. Plusem natomiast jest to, że przy braniu syntetycznych hormonów tarczycy można żyć zupełnie normalnie i wówczas choroba w żaden sposób nie ogranicza chorych ani też nie przeszkadza swoimi objawami w codziennym funkcjonowaniu.

Dieta na niedoczynność tarczycy

Leczenie niedoczynności tarczycy można wspierać także poprzez dietę. Najważniejsze aspekty diety na niedoczynność tarczycy to:

• Wyeliminowanie produktów wysoko przetworzonych, słodyczy, tłuszczów typu trans;
• Prawidłowa podaż jodu – jedzenie ryb, owoców morza, picie wody mineralnej średnio- lub wysoko-zmineralizowanej, korzystanie z suszonych wodorostów, a także stosowanie parmezanu i soli w diecie;
• Spożywanie odpowiedniej ilości selenu – poprzez jedzenie orzechów brazylijskich, owoców morza, ryb, grzybów, czosnku;
• Zadbanie o podaż żelaza i cynku – spożywanie chudego czerwonego mięsa, pestek dyni, jaj, maku, sezamu, siemienia lnianego, strączków;
• Włączenie do codziennej diety pełnoziarnistych produktów zbożowych,
• Odpowiednia podaż dobrej jakości białka – chudych mięs, nabiału, jaj, ryb, strączków (w połączeniu z pełnoziarnistymi produktami zbożowymi);
• Wybieranie zdrowych źródeł tłuszczów – awokado, orzechów, pestek i nasion, tłustych ryb (np. śledzia), oliwy.

Literatura:

1. Zakrzewska E. i wsp.: Zalecenia dietetyczne w niedoczynności tarczycy przy współwystępowaniu choroby Hashimoto. BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. – XLVIII, 2015, 2, str. 117 – 127.
2. Ratajczak A. E. i wsp.: Zalecenia żywieniowe w niedoczynności tarczycy i chorobie Hashimoto. Piel Zdr Publ. 2017;7(4):305–311.
3. Pastusiak K. i wsp.: Postępowanie dietetyczne w chorobach tarczycy. (Forum Zaburzeń Metabolicznych 2017, tom 8, nr 4, 155–160.
4. Bolanowski M.: Niedoczynność tarczycy. Lekarz POZ 2016, 3.