Problem alergii dotyka dziś około 40% mieszkańców naszego kraju, a odsetek ten wciąż rośnie. Wobec powszechności alergenów w naszym środowisku życia i nasilającej się wciąż epidemii chorób atopowych, warto mieć świadomość powagi problemu i znać współczesne metody walki z alergią.
Różnorodna manifestacja kliniczna oraz początek choroby w różnym wieku, często utrudniają rozpoznanie – stąd nie każdy alergik jest świadomy przyczyny swoich dolegliwości.
Czym jest alergia i jak się objawia?
Reakcja alergiczna to nieprawidłowa odpowiedź układu immunologicznego na nieszkodliwe, naturalnie występujące substancje – alergeny. Mogą nimi być pyłki roślin, złuszczony nabłonek lub ślina zwierząt domowych, roztocza kurzu domowego, pleśnie, składniki kosmetyków i chemii gospodarczej, lateks, produkty spożywcze, a nawet metale. Alergię wywołuje niewyjaśniony do końca mechanizm, który w praktyce skutkuje ciągiem błędnych działań układu immunologicznego.
W pierwszym etapie najczęstszej alergii IgE-zależnej (IgE to rodzaj przeciwciała), dochodzi do kontaktu komórek odpornościowych z alergenem i produkcji swoistych przeciwciał skierowanych przeciwko danemu alergenowi. W drugim etapie, przy ponownej ekspozycji na alergen, następuje natychmiastowe uwolnienie gotowych przeciwciał i ich reakcja z alergenem. Dalszym tego skutkiem jest wyrzut mediatorów zapalenia, takich jak histamina, co powoduje objawy choroby alergicznej. Ten mechanizm jest charakterystyczny np. dla astmy atopowej i kataru siennego, który jest najpopularniejszą jednostką alergologiczną i będzie tutaj szerzej omówiony. Nieco odmienne zjawiska rządzą powstawaniem wyprysku kontaktowego – rodzaju alergii skórnej, w której zmiany powstają w miejscu, gdzie czynnik uczulający zetknął się ze skórą. Tutaj czynnikiem sprawczym jest tzw. reakcja komórkowa, a alergenem często okazuje się nikiel, kobalt lub proste związki chemiczne. Alergia może wystąpić po raz pierwszy w dowolnym wieku. Jeżeli pojawia się u dziecka, często pierwszą jej manifestacją jest atopowe zapalenie skóry (AZS). Objawia się okresową suchością, świądem i zaczerwienieniem skóry, szczególnie w okolicach zgięć łokciowych i kolanowych, nadgarstków, a także twarzy i szyi. W przypadku wystąpienia AZS u małego dziecka, priorytetem jest szybkie zapewnienie mu skutecznego leczenia odczulającego, ponieważ choroba ma tendencję do progresji i zajmowania kolejnych układów. Zjawisko to nazywane jest marszem alergicznym i często prowadzi do rozwinięcia w przyszłości kataru siennego i astmy atopowej, która może znacznie obniżyć komfort życia, a nawet stanowić jego zagrożenie. Jednak atopowe zapalenie skóry, podobnie jak każda inna forma alergii, może pojawić się również u dorosłego. Co więcej, chory w różnych okresach życia może być uczulony na różne alergeny, a także w jednym czasie – na kilka różnych alergenów naraz. Najczęstszą przyczyną szukania pomocy u lekarza czy farmaceuty, jest wśród alergików sezonowy lub całoroczny katar sienny (alergiczny nieżyt nosa, ANN), nierzadko z towarzyszącym alergicznym zapaleniem spojówek. ANN jest skutkiem reakcji zapalnej błony śluzowej nosa na różne alergeny wziewne – pyłki traw, chwastów i drzew oraz pleśnie w postaci sezonowej, natomiast w postaci ca-łorocznej – roztocze kurzu domowego i inne alergeny występujące najczęściej w pomieszczeniach zamkniętych, niezależnie od pory roku. Wśród objawów należy wymienić katar, kichanie, nadprodukcję wodnistej lub śluzowej wydzieliny, zatkany nos, spływanie wydzieliny do gardła, zaburzenia węchu i łaskotanie w gardle. ANN często bywa mylony z infekcjami wirusowymi lub bakteryjnymi i w związku z tym – niewłaściwie rozpoznawany i leczony.Zarówno w alergicznym, jak i w infekcyjnym zapaleniu błony śluzowej nosa, dominuje uczucie zapchanego nosa z wyciekiem wydzieliny oraz kichaniem. Do czynników odróżniających należy świąd nosa, a często również spojówek – jest on obecny w ANN, a w przeziębieniu bardzo rzadko. Infekcji zwykle towarzyszy gorączka, objawy ogólne oraz ból nosa i gardła – objawy właściwie niespotykane w alergii. Istotnymi cechami odróżniającymi są też czas trwania i cykliczność występowania. Przeziębienie zwykle trwa od kilku dni do 2 tygodni, podczas gdy ANN – kilka tygodni do kilku miesięcy. Wysyp infekcji przypada zwykle na okres jesienno-zimowy, a alergia sezonowa pojawia się cyklicznie w okresie występowania w środowisku danego, uczulającego alergenu. W przypadku pyłkowicy, okres ten jest równoznaczny z okresem pylenia konkretnej rośliny, a zapoznanie się z kalendarzami pylenia niejednokrotnie przybliża do rozpoznania ANN.W przypadku występowania charakterystycznych objawów, złotym standardem diagnostycznym w wykrywaniu chorób alergicznych, są punktowe testy skórne. Polegają one na podaniu śródskórnym standardowych dawek częstych alergenów i ocenie odczynów skórnych. Rozmiar bąbla, który powstaje w miejscu podania alergenu, dostarcza alergologowi informacji o obecności i nasileniu reakcji nadwrażliwości. Tak uzyskane wyniki są podstawą do rozważenia celowanej immunoterapii, czyli tzw. odczulania z wykorzystaniem szczepionek, zawierających coraz wyższe dawki alergenu. Postępowanie takie ma na celu „przyzwyczajenie” immunologicznego do alergenu, co skutkuje rozwojem tolerancji i w wielu przypadkach złagodzeniem lub ustąpieniem choroby.
Jak leczymy alergię?
Najważniejszym zaleceniem ogólnym dla alergików, jest unikanie kontaktu z alergenem. W przypadku pyłkowicy, należy w miarę możliwości ograniczyć przebywanie na wolnym powietrzu w okresie pylenia. Jeśli czynnikiem uczulającym są roztocza, kluczowe jest utrzymanie czystości w domu, częste wietrzenie, odkurzanie i unikanie przez alergika ryzykownych czynności, takich jak np. trzepanie dywanu. W każdym przypadku zalecane jest też regularne płukanie nosa.
Chociaż postępowanie prewencyjne i leczenie przyczynowe nie zawsze okazują się skuteczne, współczesna medycyna dysponuje skutecznymi środkami farmakologicznymi, pomagającymi opanować objawy alergii. Podstawą w katarze siennym jest stosowanie leków przeciwhistaminowych, blokujących receptor histaminowy H1. Histamina jest głównym mediatorem reakcji alergicznej, stąd zablokowanie jej receptora przerywa łańcuch efektorowy układu immunologicznego, hamując symptomy alergii. Ponadto, leki przeciwhistaminowe drugiej generacji, w odróżnieniu od swoich starszych poprzedników, mają znacznie bardziej korzystny proi l skutków ubocznych – w mniejszym stopniu działają nasennie i uspokajająco.