Grupa krwi i jej tajemnice: fakty, które powinieneś znać

Spis Treści

Jakie grupy krwi wyróżniamy w Polsce i na świecie?

Krew jest strukturą składającą się z płynnego osocza i elementów morfotycznych (krwinek czerwonych, białych i płytek krwi). Grupa krwi jest warunkowana genetycznie i dziedziczy się ją po rodzicach. Krew jako płynna tkanka jest głównym płynem ustrojowym i krąży po organizmie za pośrednictwem sieci naczyń krwionośnych i serca wprowadzającego ją w ruch. Pełni ona funkcję transportową, dostarczając tlen i składniki odżywcze.

Grupy krwi identyfikują czy na powierzchni krwinek czerwonych (erytrocytów) znajdują się określone antygeny, czyli substancje wykazujące zdolność łączenia się ze swoimi przeciwciałami. Wykryto jak dotąd ponad 350 antygenów, które sklasyfikowano 36 układach klinicznych. Nie wszystkie antygeny mają jednakże znaczenie kliniczne, a w codziennej praktyce największe znaczenie mają układy grup krwi AB0 i Rh.

Wyróżnia się następujące grupy krwi w Polsce i na świecie w ramach układu AB0:

• A – obecny antygen A,
• B – obecny antygen B,
• AB – obecny antygen A i B,
• 0 – brak antygenu A i B.

W surowicy krwi obecne są naturalne przeciwciała skierowane przeciwko antygenowi nieobecnemu w krwinkach:

• Grupa A – przeciwciała anty-B,
• Grupa B – przeciwciała anty-A,
• Grupa 0 – przeciwciała anty-A i anty-B,
• Grupa AB – brak przeciwciał.

Grupy krwi na świecie wyróżnia się również w układzie Rh. Antygeny układu Rh są związane wyłącznie z krwinkami czerwonymi i nie występują na pozostałych komórkach. Za komórkę w krwi w układzie Rh odpowiada antygen D, a osoby, które go posiadają, mają grupę krwi Rh+, czyli Rh-dodatnią. Osoby nieposiadające tego białka mają grupę Rh-ujemną, a więc Rh–. Przeciwciała anty-D, w odróżnieniu od anty-A i anty-B, nie pojawiają się same i nie występują jako naturalne przeciwciała. Mogą one powstać w trakcie życia.

Jak powstają przeciwciała anty-D? Następuje to wskutek przecieku krwinek czerwonych Rh-dodatniego płodu do krwiobiegu Rh-ujemnej kobiety podczas ciąży albo porodu bądź też po przetoczeniu krwinek czerwonych Rh-dodatnich pacjentowi Rh-ujemnemu. Układ Rh ma duże znaczenie dla kobiet w ciąży, ponieważ może wystąpić konflikt serologiczny, gdy ma miejsce niezgodność między grupami matki i płodu. Ryzyko takie zdarza się tylko wtedy, kiedy matka ma grupę Rh-, a płód Rh+.

Rzadkie grupy krwi

Najrzadsze grupy krwi to te z Rh–, ponieważ zaledwie 15% osób jest Rh-ujemnych, a aż 85% posiada grupę krwi Rh+. Najrzadziej występująca grupa krwi na świecie (0,5%) i w Polsce (1%) to AB Rh–, podczas gdy najczęściej w Polsce spotyka się osoby z grupą krwi A Rh+ (32%), natomiast na świecie najwięcej jest ludzi z grupą 0 Rh+ (42%).

Wszystkie grupy krwi pod względem częstotliwości występowania w populacji w Polsce klasyfikuje się następująco:

• Grupa 0 – 33%,
• Grupa B – 19%,
• Grupa Ab – 8%.

Bardziej szczegółowy podział z uwzględnieniem układu Rh prezentuje się w Polsce następująco:

• A Rh+ - 32%,
• 0 Rh+ - 31%,
• B Rh+ - 15%,
• 0 Rh– - 6%,
• A Rh– - 6%,
• B Rh– - 2%,
• AB Rh– - 1%.

Dziedziczenie grup krwi – co warto o tym wiedzieć?

O tym jakie dane osoby posiadają grupy krwi, decyduje dziedziczenie. Grupa krwi u człowieka warunkowana jest przez gen występujący w kilku odmianach (allelach), a dokładnie w trzech: Ia, Ib oraz i0. Dziedziczenie przebiega zgodnie z II prawem Mendla, które opisuje przekazywanie kolejnym pokoleniom czynnika dziedziczenia, jak określa się grupy i allele.

Dziecko dziedziczy od rodziców po jednej wersji alleli, które warunkują ostateczną grupę krwi. To właśnie ten gen, który odpowiada za grupę krwi u dziecka, jest jednym z nielicznych posiadających kilka alleli, czyli wersji. Nazywa się je allelami wielokrotnymi. Jak już wspomniano, za powstawanie grupy krwi u potomstwa odpowiedzialne są trzy allele: Ia, Ib i i0.

Allele dominujące to Ia oraz Ib – warunkują one powstanie grupy krwi, czyli obecność antygenów na powierzchni czerwonych krwinek. Allel i0 jest natomiast recesywny i nie koduje żadnego antygenu. Żaden z alleli dominujących nie dominuje nad drugim – taką zależność nazywa się kodominacją. Przy połączeniu alleli dominujących i recesywnych, zawsze allele recesywne ustępują dominującym.

Dziedziczenie grup krwi w układzie AB0 wygląda następująco:

• Osoba z grupą AB odziedziczyła od jednego z rodziców allel A, a od drugiego allel B,
• Osoba z grupą A lub B odziedziczyła od jednego z rodziców allel A lub B, a od drugiego allel recesywny. Druga możliwość to odziedziczenie po obu rodzicach alleli A albo B,
• Osoba z grupą krwi 0 odziedziczyła po obu rodzicach allele recesywne.

Dziedziczenie grupy krwi w ramach układu Rh również polega na tym, że każdy z rodziców przekazuje dziecku jeden allel:

• Oboje rodziców z grupą Rh+ spłodzi dziecko z grupą Rh+,
• Oboje rodziców z grupą Rh– spłodzi dziecko z grupą Rh–,
• Gdy jedno z rodziców ma grupę Rh+, a drugie Rh–, wówczas dziecko może mieć grupę Rh+ albo Rh–.

Badanie grupy krwi – dlaczego to ważne, by znać swoją grupę?

Oznaczenie grupy krwi jest kwestią niezmiernie istotną. U każdego pacjenta, u którego przewiduje się konieczność przetoczenia krwi bądź jej składników, konieczne jest określenie grupy krwi AB0 i Rh, a także wykonanie badania na obecność przeciwciał odpornościowych z krwinkami wzorcowymi i krwinkami dawcy. Taka metoda pozwala na określenie reakcji organizmu biorcy i upewnienie się, że można bezpiecznie podać dany preparat krwi.

Grupy krwi, zwłaszcza z układu AB0, mają w dodatku związek z predyspozycją do określonych chorób. Ryzyko zachorowania na nowotwory złośliwe jest prawdopodobnie większe wśród osób z określonymi grupami krwi. Rak żołądka np. może być najbardziej rozpowszechniony wśród osób z grupą krwi A, natomiast osoby z grupą 0 najczęściej cierpią z powodu choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, a jednocześnie najrzadziej na raka trzustki. Istnieją przypuszczenia, że osoby z grupą krwi 0 są także mniej narażone na wystąpienie żylnej choroby zakrzepowo – zatorowej.

Grupy krwi – kto może zostać dawcą, a kto biorcą krwi?

Badanie grupy krwi jest tak ważne również dlatego, żeby wiedzieć czy można być dawcą lub biorcą krwi. Zależności te dla poszczególnych grup kształtują się następująco:

• Osoby z grupą krwi A mogą otrzymywać transfuzje preparatów krwiopochodnych grupy krwi A oraz 0 i są odpowiednimi dawcami dla osób z grupami A oraz AB,
• Osoby z grupą krwi B mogą przyjmować transfuzje od dawców z grup B i 0 oraz być dawcą krwi dla chorych z grup B i AB,
• Osoby z grupą krwi AB są uniwersalnymi biorcami, ponieważ mogą otrzymywać krew z grup A, B, AB oraz 0. Niestety jednocześnie mogą oddawać krew wyłącznie osobom z tej samej grupy, czyli AB,
• Osoby z grupą krwi 0 są uniwersalnymi dawcami i mogą oddawać krew osobom z grupami 0, A, B i AB, ale same mogą otrzymać krew jedynie od innych osób z grupą krwi 0.

Przy transfuzji osoby z czynnikiem Rh– mogą oddawać krew osobom zarówno z czynnikiem Rh– jak i Rh+. Krew osób z czynnikiem Rh+ można przetoczyć zaś tylko innym osobom z tym samym czynnikiem. Krew 0 Rh– może być zatem przetaczana każdemu, ponieważ nie posiada żadnych wymienionych antygenów i uchodzi za uniwersalną grupę krwi.

Grupy krwi 1, 2, 3, 4 – co to znaczy?

Karta grupy krwi oznaczana jest zazwyczaj literami, ale w niektórych miejscach na świecie grupy krwi opisywane są cyframi rzymskimi (I, II, III, IV) albo arabskimi (1, 2, 3, 4). Grupa 0 jest wówczas oznaczana jako I, grupa A to grupa II, grupa B jest grupą III, natomiast grupa AB – grupą IV. Co ciekawe jest to metoda zapisu, którą wprowadził Jan Jansky w 1907 roku, ponieważ zapis z 1910 roku Williama Mossa prezentuje się niemal dokładnie odwrotnie:

• Grupa AB – grupa I,
• Grupa A – grupa II,
• Grupa B – grupa III,
• Grupa 0 – grupa IV.

Jakie grupy krwi nie mogą mieć razem dzieci?

Kiedy matka ma grupę krwi Rh–, a ojciec Rh+ i dziecko odziedziczy po ojcu czynnik Rh+, wówczas występuje konflikt serologiczny, czyli reakcja układu odpornościowego matki. Może on poskutkować nawet chorobą hemolityczną noworodka albo płodu i w konsekwencji jego śmiercią. Dzieje się tak, ponieważ krwinki płodu zostają uznane przez układ odpornościowy matki za element wrogi i są atakowane przez przeciwciała.

Konflikt serologiczny – jak uniknąć problemów podczas ciąży?

W łagodnych przypadkach leczenie konfliktu serologicznego nie jest konieczne, jeśli natomiast trzeba je zastosować, wówczas podaje się dziecku erytropoetynę i suplementy żelaza. Dzięki temu organizm wytwarza czerwone krwinki. Kluczową rolę w leczeniu odgrywa profilaktyka – gdy odczyn matki to Rh–, wówczas od ojca także wymaga się badania grupy krwi. Lekarz może wcześnie dowiedzieć się o zagrożeniu ciąży chorobą i monitorować jej przebieg.

Wynik grupy krwi niepotwierdzony – co to znaczy?

Potwierdzenie grupy krwi do porodu lub toczenia krwi jest niezbędne do przetoczenia grupy krwi noworodkowi i dobrania odpowiedniej krwi. Wynik grupy krwi niepotwierdzony to wynik otrzymany z jednej pobranej próbki do badań. Wynik grupy krwi potwierdzony uzyskuje się natomiast po dwukrotnym oznaczeniu dwóch oddzielnie pobranych przez dwa zespoły próbek krwi.

Ile czeka się na określenie grupy krwi?

Czas oczekiwania na wynik badania grupy krwi wynosi do kilku dni roboczych od pobrania materiału – zazwyczaj jest to około pięciu dni.

Czy na badanie grupy krwi trzeba być na czczo?

Badanie grupy krwi na czczo nie jest konieczne, do tego badania nie potrzeba specjalnego przygotowania. Nie wymaga także skierowania od lekarza i można go dokonać w każdej placówce laboratoryjnej. Tylko do oznaczenia konieczny jest personel posiadający odpowiednie uprawnienia.

Ile kosztuje badanie grupy krwi?

Zazwyczaj badanie grupy krwi wykonywane jest na zlecenie lekarza i w takiej sytuacji jest ono refundowane przez NFZ. Pacjent może również prywatnie oznaczyć grupę krwi, jest to wówczas odpłatne i kosztuje około 50 zł w większości punktów pobrań. Karta identyfikacyjna grupy krwi wydawana jest po dwukrotnym oznaczeniu grupy krwi, którego koszt to około 100 zł.

Grupa krwi a dieta: czy istnieje między nimi zależność?

Nie istnieją obecnie naukowe dowody na skuteczność diety dostosowanej do grupy krwi, chociaż istnieje teoria, zgodnie z którą taki jadłospis miałby mieć działanie prozdrowotne. Założenia takiej diety wskazują, że osoby z grupą krwi 0 powinny jeść dużo białka, szczególnie zwierzęcego, a za to wyeliminować gluten i nabiał. Osobom z grupą krwi A zgodnie z tą teorią nie zaleca się mięsa, powinny one natomiast znajdować się na diecie wegetariańskiej. Osoby z grupą krwi B według tych założeń powinny warzywa i czerwone mięso, a zrezygnować z pszenicy, orzechów, drobiu czy olejów roślinnych. Jeszcze raz należy jednak podkreślić, że zależność między grupami krwi a dietą to wyłącznie teoria bez poparcia naukowymi dowodami.

Bibliografia

Michalewska B, Bednarz J. Wybrane doniesienia na temat aktualnej wiedzy o grupach krwi (w świetle doniesień prezentowanych na 21. Regionalnym Zjeździe Międzynarodowego Towarzystwa Przetaczania Krwi [ISBT] w Lizbonie 18–22 czerwca 2011 roku). J Transfus Med. 2012;5(3):129-132.

https://katowice.eu/edukacja/SiteAssets/dla-mieszka%C5%84ca/ucz-si%C4%99/miejski-bank-dobrych-praktyk/zagadnienia-dla-nauczycieli-szk%C3%B3%C5%82/biologia-przyroda/Dziedziczenie%20grup%20krwi.pdf (dostęp dn. 26.01.2025 r.)