Spis Treści
Funkcje i rola śliny: dlaczego jest niezbędna dla zdrowia jamy ustnej?
Ślina to opalizująca, wodnista i lekko pienista ciecz o neutralnym pH, Wydzielana jest głównie przez pary dużych ślinianek, a także przez mikrogruczoły zlokalizowane na błonie śluzowej języka i jamy ustnej. Jej dobowe wydzielanie to 1 – 2 l na dobę i jest najwyższe około 30. roku życia. Ilość wydzielanej śliny zależy również od stanu zdrowia.
Wśród najważniejszych funkcji pełnionych przez ten składający się w ponad 99% z wody płyn, należy wymienić jej działanie antybakteryjne. Ślina jest pierwszym zabezpieczeniem przed bakteriami, które wnikają do organizmu z pożywienia lub otoczenia zewnętrznego. Płyn ten zawiera wiele substancji niszczących ścianę bakteryjną albo hamujących ich metabolizm. Przeciwciała znajdujące się w jamie ustnej ułatwiają rozpoznawanie i wiązanie patogenów w jamie ustnej.
Wśród substancji składowych śliny odpowiadających za jej działanie można wyróżnić następujące:
- Laktoferyna – powstrzymuje namnażanie się bakterii, wiążąc niezbędne do ich prawidłowego metabolizmu żelazo,
- Lizozym – główny enzym chroniący jamę ustną, niszczy ściany komórek bakterii,
- Mucyny – odpowiedzialne za gęstość śliny, co wpływa na funkcje ochronne i ułatwia połykanie pokarmu, wiążą ponadto bakterii próchnicotwórcze w konglomeraty, które są łatwe do usunięcia,
- Immunoglobiny – budują odpowiedź immunologiczną na bakterie, wirusy i grzyby,
- Defensyny – zaburzają metabolizm bakterii,
- Amylaza ślinowa – enzym wstępnie trawiący węglowodany,
- Opiorfina – produkowana przez organizm pochodna opioidów o bardzo silnym działaniu przeciwbólowym.
Funkcja ochronna to kolejne bardzo ważne działanie śliny. Wysoka zawartość wody i mucyn przyczynia się do łatwiejszego zlepiania pokarmu i formowania kęsów, nadawania im śliskości, a to wszystko przekłada się na łatwiejsze połykanie. Nawilżenie śluzówek chroni je przed mikroszukodzeniami, jakie mogą wywoływać pokarmy twarde i suche. Płukanie przestrzeni między zębami ułatwia pozbywanie się resztek pokarmowych. Za ochronę szkliwa i wzmocnienie przeciwbakteryjnego działania śliny odpowiada natomiast wysoka zawartość amoniaku i buforów: fosforowych i dwuwęglanowych. Ślina ponadto remineralizuje szkliwo dzięki zawartości wapnia, fluorków i fosforanów, a także pełni istotną rolę w procesie trawienia.
Przyczyny i skutki nadmiernego wydzielania śliny (ślinotoku)
Ślinotok może występować nagle i być zaburzeniem przejściowym albo przewlekłym. Spowodowany może on być przez następujące przyczyny:
- Fizjologiczne – stres i lęk wpływają na autonomiczny układ nerwowy i wzrost wydzielania śliny. W pierwszym trymestrze ciąży u wielu kobiet obserwuje się zwiększone wydzielanie śliny, co może być spowodowane refluksem, nudnościami, wymiotami lub zmianą nawyków żywieniowych,
- Patologiczne – choroby neurologiczne mogą prowadzić do zaburzeń kontroli mięśni twarzy (choroba Parkinsona, stwardnienie zanikowe boczne). Infekcje i stany zapalne jamy ustnej, gardła oraz dziąseł powodują zwiększenie wydzielania śliny, podobnie jak nowotwory wymienionych narządów i gruczołów ślinowych. Nadmierne wydzielanie tego płynu to mechanizm obronny organizmu przed kwasem żołądkowym w przypadku wystąpienia refluksu żołądkowo – przełykowego,
- Środowiskowe – spożywanie alkoholu, pikantnych i kwaśnych potraw, a także ekspozycja na metale ciężkie i pestycydy może doprowadzić do zwiększenia wydzielania śliny,
- Stosowanie leków przeciwwymiotnych, przeciwpsychotycznych i zażywanych w leczeniu choroby Alzheimera.
Podstawowym objawem ślinotoku jest rzecz jasna nadmierne wydzielanie śliny. Do skutków należą także podrażnienia skóry, trudności w połykaniu i mówieniu, wzrost ryzyka infekcji wokół ust z powodu nadmiernej wilgoci, ślinienie podczas snu, ciągłe wypluwanie i zawstydzenie prowadzące do stresu i niepewności.
Suchość w ustach: co oznacza i jak sobie z nią radzić?
Suchość w gardle i gęsta ślina, którym towarzyszy pękanie warg i ich spierzchnięcie oraz pieczenie języka mogą oznaczać prawidłową aktywność gruczołów ślinowych przy jednoczesnej suchości (suchość rzekoma) albo zaburzenia ślinianek w tworzeniu śliny – prawdziwą suchość jamy ustnej. Kserotomia, jak bywa nazywana opisywana przypadłość, może być samoistną chorobą albo wchodzić w skład objawów poważniejszych dolegliwości. Przewlekłe niedobory śliny negatywnie wpływają na funkcjonowanie jamy ustnej na wiele sposobów: zaburzenia połykania, wysychanie błon śluzowych języka i policzków, wzrost ryzyka zachorowania na próchnicę lub pojawienia się owrzodzeń, aft i miejscowych zakażeń. Leczenie przyczynowe to najskuteczniejsza metoda zwalczania kserotomii. Przyjmować można leki wzmagające wydzielanie śliny albo substytuty śliny w formie żelu, które łagodzą podrażnienia, nawilżają i działają antybakteryjnie.
Co oznacza gęsta ślina – przyczyny
Gęsta ślina w gardle może występować z powodu zbyt obfitego jej wydzielania lub niedoborów. Nadmierne wydzielanie wodnistej śliny może być objawem chorób zakaźnych, zatruć pokarmowych, bruksizmu albo zapaleń gardła. Co oznacza gęsta ślina? Gęsta ślina, która utrudnia przełykanie i swobodne mówienie, nie jest chorobą samą w sobie, a jedynie świadczy o wystąpieniu innych dolegliwości. Gęsta, lepka ślina w jamie ustnej może być symptomem mononukleozy, refluksu żołądkowo – przełykowego albo przewlekłego zapalenia zatok.
Pienista ślina – przyczyny
Pienista ślina wywołana może być przez odwodnienie, zażywanie leków, infekcję jamy ustnej oraz spożywany pokarm (np. mleko) – przez tę ostatnią przyczynę przytrafia się spieniona ślina u noworodka. Biała ślina natomiast może być spowodowana zakażeniem grzybiczym. Towarzyszy jej wówczas biały nalot na śluzówkach i języku.
Co oznaczają kolory śliny - brązowa, żółta, czarna?
Brązowa ślina po nocy to symptom budzący niepokój i mogący oznaczać niewielkie zranienie albo stan zapalny dziąseł. Brązowa ślina rano, zwłaszcza ślina z krwią rano, może świadczyć o nieprawidłowościach w układzie pokarmowym lub oddechowym. Żółta ślina to natomiast oznaka zakażenia zatok przynosowych, płuc albo oskrzeli. Kiedy pojawia się ona nagle, może to świadczyć o pęknięciu ropnia płuca do oskrzela. Czarna ślina zaś jest czynnikiem wskazującym na zanieczyszczenie pyłem bądź dymem nikotynowym.
Ślina przy refluksie
Gdy występuje refluks, gęsta ślina to jeden z objawów charakterystycznych. Dzieje się tak, ponieważ nocą aktywność śliny i jej wydzielanie są mniejsze. Po refluksie treść żołądkowa jest zobojętniana przez związki znajdujące się w ślinie, a następnie dzięki skurczom żołądka wraca ona do tego narządu.
Spieniona ślina u noworodka
Kiedy niemowlak pluje śliną, nie musi to oznaczać powodów do niepokoju. Około 2 – 3 miesiąca życia ślinianki zaczynają pracować bardziej intensywnie, a dziecko nie opanowało jeszcze świadomego połykania tego płynu i nie umie sobie poradzić z jego nadmiarem. Gęsta ślina u niemowlaka może jednak stanowić powód do niepokoju, jeśli zaobserwuje się w niej pianę. Jest to bowiem jedna charakterystyczny objaw zapalenia oskrzelików w przebiegu infekcji wirusem RSV.
Ślina z krwią
Czerwona ślina z rana może oznaczać, że krew przedostała się z naczyń bezpośrednio do dróg oddechowych. Dzieje się tak np. wtedy, gdy błona śluzowa znajduje się w stanie zapalnym i łatwo zaczyna krwawić. Źródło krwi mogą stanowić także naczynia nowotworowe, które są kruche i łatwo się uszkadzają. Przyczyną takiego stanu mogą się stać ponadto wady w układzie krążenia. Układ oddechowy jest połączony z układem krwionośnym, a wzrost ciśnienia w lewym przedsionku serca może zakończyć się przedostaniem krwi do dróg oddechowych. Krwioplucie może zostać wywołane także przed zapalenie oskrzeli lub bakteryjne zapalenie płuc. W przebiegu gruźlicy również dochodzi do namnażania nowych naczyń krwionośnych, które łatwo ulegają uszkodzeniom.
Czy ślina jest bakteriobójcza?
Ślina wykazuje działanie bakteriobójcze, antywirusowe i przeciwgrzybicze. Wpływa ona na osadzanie się bakterii, ich metabolizm oraz wzrost. Obecność śliny przyczynia się do zmniejszenia ilości kwasów, jakie potencjalnie mogą być produkowane przez bakterie. Jest to o tyle istotne, że w kwaśnym środowisku jamy ustnej wzrasta częstotliwość występowania próchnicy.
Czy ślina zabija plemniki?
Jeżeli plemniki zostają pozostawione w środowisku o kwaśnym odczynie pH i narażone na wyższą temperaturę giną bardzo szybko, w ciągu kilku minut. Dodatkowo w ślinie znajdują się enzymy trawienne, które rozkładają nasienie. W przypadku kontaktu plemników ze śliną dochodzi do uszkodzenia wielu z nich, przez co nie wykazują one prawidłowej ruchliwości.
Bibliografia:
Mintzberg-Wachowicz P. Ślina. Praca z pacjentem. 2018;2:23.
Szydlarska D. Ślina jako materiał diagnostyczny. Forum Med Rodz. 2008;2(6):454-464.
dr Bartek Kulczyński Dyplomowany Dietetyk, absolwent Wydziału Nauk o Żywności i Żywieniu
NowaFarmacja.pl
Od 2018 roku wykładowca na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu. Aktualnie prowadzi największy kanał YouTube w Polsce o zdrowiu "dr Bartek Kulczyński". Jako dietetyk z wykształcenia, specjalizuje się w dietoterapii chorób sercowo-naczyniowych – miażdżycy, podwyższonego poziomu cholesterolu we krwi i nadciśnienia tętniczego krwi. Autor kilkudziesięciu publikacji naukowych o zasięgu krajowym i zagranicznym. Swoją wiedzę aktualizuje i poszerza poprzez uczestnictwo w licznych szkoleniach i konferencjach naukowych. Przez wiele lat był członkiem Polskiego Towarzystwa Dietetyków, Polskiego Towarzystwa Nauk Żywieniowych i Polskiego Towarzystwa Badań nad Miażdżycą. Prywatnie pasjonat wypraw rowerowych i spływów kajakowych. Na blogu Apteki Nowa Farmacja dzieli się zgromadzoną przez siebie wiedzą pisząc artykuły na temat m.in. odpowiedniego żywienia.