Depresja: praktyczne wskazówki dla rodzin i przyjaciół chorych

Spis Treści

Co to jest depresja?

Depresja to poważne zaburzenie natury psychicznej, związane ze znacznym obniżeniem nastroju, spadkiem energii, a także zmniejszeniem codziennej aktywności. Depresja często uniemożliwia normalne funkcjonowanie, a w konsekwencji może prowadzić do śmierci. Choroba ta najczęściej dotyka młodych dorosłych, w wieku 20-40 lat, przy czym kobiety chorują na nią dwukrotnie częściej, niż mężczyźni. Co ważne, trzeba rozróżniać depresję od stanów spadku nastroju, które u każdego człowieka występują naturalnie i okresowo, na przykład w reakcji na stres czy różnego rodzaju negatywne, smutne wydarzenia życiowe. Aby rozpoznać depresję, konkretne objawy powinny występować u chorego przez ponad 2 tygodnie – to jeden z warunków rozpoznania klinicznej depresji.

Depresja – przyczyny

Specjaliści wskazują, że depresja to choroba wieloczynnikowa. Dokładne przyczyny depresji nie zostały określone, ale wiemy, jakie czynniki mogą zwiększać ryzyko jej rozwoju:

• biologiczne – kwestie genetyczne, a także związane z funkcjonowaniem neuroprzekaźników w układzie nerwowym. Znaczenie ma też obecność innych chorób przewlekłych (np. chorób układu sercowo-naczyniowego, nowotworów, stwardnienia rozsianego), pewne aspekty związane ze stylem życia – jak ruch, dieta, sen.
• psychologiczne – ekspozycja na nadmierny, stały stres, obecność przykrych wydarzeń w życiu, bycie w toksycznej relacji, czy też sposób radzenia sobie z negatywnymi sytuacjami.
• społeczne/kulturowe – bezrobocie i ubóstwo, brak towarzystwa, brak poczucia wartości społecznej, nieposiadanie wsparcia od otaczających ludzi.

Najczęściej to kombinacja kilku różnych czynników, w połączeniu z trudnymi sytuacjami życiowymi, prowadzi do rozwoju depresji.

Depresja – objawy

Według Światowej Organizacji Zdrowia istnieją trzy główne i kilka pobocznych objawów depresji. Te najważniejsze do zdiagnozowania choroby to:

• depresja objawowa, czyli widoczny obniżony nastrój,
• anhedonia, czyli brak odczuwania radości,
• anergia – czyli spadek energii (niezwiązany z innymi zaburzeniami zdrowotnymi, np. anemią czy niedożywieniem).

Dodatkowo wśród objawów wyróżnia się:

• Problemy ze snem – nadmiar lub bezsenność,
• Zaburzenia związane z apetytem oraz zmiany masy ciała – chudnięcie lub przybieranie na wadze,
• Negatywne myśli o sobie, o świecie, niska samoocena,
• Myśli samobójcze (prowadzące nierzadko do ryzykownych zachowań),
• Zaburzenia codziennej aktywności, np. odrzucanie pracy, życia rodzinnego,
• Niepełnosprawność intelektualna – problemy z myśleniem, kojarzeniem, kreatywnością.

Depresję diagnozuje się zwykle, jeśli co najmniej cztery objawy z powyższych, przy czym dwa z nich należą do grupy podstawowych objawów, utrzymują się przez co najmniej dwa tygodnie. Warto wspomnieć, że depresja w ICD 10 czyli międzynarodowej klasyfikacji chorób, jest dzielona na dwa rodzaje – nawracające zaburzenia depresyjne oraz (pojedynczy) epizod depresyjny.

Depresja - testy

Specjaliści mają do dyspozycji liczne testy psychologiczne, które mogą pomóc w zdiagnozowaniu depresji lub innych zaburzeń psychicznych. Najpopularniejsze z nich to:

• Skala Depresji Becka,
• Skala Hamiltona,
• Skala DKO,
• Skala MMPI,
• Skala Montgomery-Asberg,
• Kwestionariusz GHQ Goldberga.

Zastosowanie testów i wybór konkretnego narzędzia należy do specjalisty i nie powinniśmy diagnozować siebie lub bliskich samodzielnie. Diagnoza poważnej choroby, jaką niewątpliwie jest depresja, powinna należeć tylko i wyłącznie do specjalisty, psychiatry.

Depresja lękowa

Poniżej opisujemy kilka głównych odmian („twarzy”) depresji, zaczynając od depresji lękowej. Jest to zaburzenie depresyjne nacechowane zachowaniami lękowymi. W depresji lękowej ani sama depresja, ani lęk nie wychodzą na pierwszy plan, a współistnieją ze sobą niemalże w równym nasileniu. Wśród objawów tego typu depresji wyróżnia się: negatywne myśli zarówno o przeszłości (depresja), jak i o przyszłości (lęk), napady paniki, myślenie katastroficzne („oczekiwanie” na pojawienie się negatywnych wydarzeń w życiu).

Depresja dwubiegunowa

Wiele osób zastanawia się, na czym polega depresja dwubiegunowa, ale trzeba tutaj rozróżnić dwie odmienne jednostki chorobowe o podobnym nazewnictwie. Istnieje choroba afektywna dwubiegunowa oraz depresja jednobiegunowa. W chorobie afektywnej dwubiegunowej mamy do czynienia z okresami depresyjnymi przeplatanymi z nadmiernie dobrym nastrojem (manią), wysokim poziomem aktywności. Depresja jednobiegunowa cechuje się występowaniem „tylko” epizodów depresji – spadku nastroju i poziomu energii, bez objawów manii.

Depresja maskowana

To wyjątkowy typ depresji, w której u chorego pojawiać się może szereg pobocznych objawów, niekoniecznie związanych z układem nerwowym, jednak będących efektem prawdziwej depresji. Objawy depresji maskowanej mogą mieć różne formy – na przykład zaburzenia trawienne, świąd skóry, lęk, bezsenność. Jest to o tyle niekorzystny rodzaj depresji, że chorzy często, zanim zostaną zdiagnozowani iż jest to depresja, chodzą od jednego specjalisty do drugiego w poszukiwaniu odpowiedzi na swoje złe samopoczucie. Nie tylko wpływa to na budżet chorego, ale i jego stan psychiczny, motywację do wyzdrowienia, a jednocześnie wydłuża czas choroby podstawowej.

Depresja endogenna

Zwykle mówi się, że do wystąpienia depresji przyczyniają się negatywne sytuacje życia codziennego – na przykład śmierć bliskiej osoby, utrata pracy, przewlekły stres związany z toksyczną relacją. Natomiast w przypadku depresji endogennej mamy do czynienia z zaburzeniami wynikającymi z nieprawidłowego funkcjonowania organizmu – układu nerwowego i/lub hormonalnego. Depresja endogenna może pojawiać się nawet w momencie, gdy pacjent jest ogólnie zadowolony w swoim życiu i nie przydarza się mu nic nadzwyczaj bolesnego. Ten rodzaj depresji polega na defektach związanych z wytwarzaniem hormonów czy neuroprzekaźników.

Depresja w ciąży

Można powiedzieć, że depresja w ciąży to pewien podtyp depresji endogennej, choć nie jest to regułą. Organizm kobiety w okresie ciąży przechodzi przez ogromne zmiany, między innymi hormonalne. Ich występowanie, a dodatkowo stres i emocje związane z przyszłą rolą matki, mogą zwiększać ryzyko zaburzeń depresyjnych w okresie ciąży. Szacuje się, że na depresję w ciąży i/lub poporodową choruje nawet co piąta kobieta.

Depresja maniakalna

Depresja maniakalna może przypominać chorobę afektywną dwubiegunową, ale tylko w części związanej z manią – wysokim poziomem energii, pobudzeniem, natłokiem myśli. To swego rodzaju maskowana depresja, gdzie chory pod – właśnie maską – pobudzenia, wysokiej aktywności, kreatywności - cierpi na zaburzenie depresyjne. Trudno jest rozróżniać depresję maniakalną od choroby dwubiegunowej.

Depresja psychotyczna

To typ depresji, w której chory doświadcza klasycznych objawów choroby w połączeniu z objawami urojeniowymi, psychotycznymi – omamami, osłupieniem, niemożnością rozsądnego i świadomego myślenia. Chory na depresję psychotyczną ma wyjątkowo fałszywe przekonania o sobie, o świecie i nierzadko jest odporny na przedstawianie mu prawdziwych dowodów na daną fałszywą myśl. Dodatkowo, urojenia w depresji psychotycznej często dotyczą takich kwestii, jak poczucie winy u chorego, poczucie bycia grzesznym, konieczności ukarania samego siebie.

Depresja u nastolatków

Depresja może dotyczyć również dzieci i młodzieży. Szacuje się, że około 2% dzieci może chorować na tę chorobę, zaś w przypadku nastolatków – to nawet 20% (!). Klasyczne objawy depresji u tak młodych osób to znaczne obniżenie nastroju, poczucie przygnębienia, smutku, osamotnienia, a także niska samoocena, myśli i czyny autodestrukcyjne. Depresji młodych może towarzyszyć szereg pobocznych objawów: zaburzenia snu, apetytu, napady złości i agresja, problemy z funkcjonowaniem szkolnym i rodzinnym, szybka męczliwość, dolegliwości ogólne – np. bóle głowy, brzucha, mięśniowe. Depresja młodzieńcza może mieć różne oblicza i ich odpowiednie zdiagnozowanie może znacząco wspomóc terapię:

• apatyczno-bulimiczne,
• buntownicze,
• rezygnacyjne.

Depresja kliniczna

To ciężki poziom nasilenia depresji, wymagający najczęściej złożonej terapii. Nierzadko depresja kliniczna musi być leczona w ośrodku, ze stałą obserwacją chorego, gdyż duża intensywność procesu chorobowego może zagrażać życiu chorego. Czasami o depresji klinicznej mówi się ogólnie jako o zdiagnozowanej [klinicznie] chorobie, jaką jest depresja.

Depresja alkoholowa

Nadużywanie alkoholu może wzmagać stany depresyjne i bardzo często wraz z przebiegiem choroby alkoholowej (alkoholizmu) mamy do czynienia z pojawieniem się depresji. Osoby cierpiące na alkoholizm wraz z depresją najczęściej wymagają specjalistycznego leczenia w ośrodku, gdzie specjaliści mogą połączyć terapię dwóch chorób w sposób kompleksowy. Warto zauważyć, że depresja może być zarówno wynikiem przewlekłego alkoholizmu, jak i alkoholizm może prowadzić do rozwoju depresji.

Depresja atypowa

Jak nazwa wskazuje, w atypowej depresji mamy do czynienia z niecharakterystycznym przebiegiem depresji. Mogą się tu pojawiać różnego typu objawy, które nie są typowe dla choroby podstawowej. W depresji atypowej częściej, niż w „klasycznej” może występować nadmierna senność i wydłużony czas snu, zwiększenie apetytu i przyrost masy ciała, reaktywność na przyjemne wydarzenia (czyli polepszenie nastroju wskutek pozytywnych zdarzeń – co w klasycznej depresji raczej nie występuje).

Depresja u mężczyzn

Mężczyźni chorują na depresję nawet dwukrotnie rzadziej, niż kobiety – choć problemem może być raczej niedostateczna diagnostyka w przypadku tej płci. Warto natomiast dodać, że u panów choroba ta najczęściej wiąże się z szeregiem dolegliwości somatycznych, a niekoniecznie związanych z emocjami i nastrojem – choć oczywiście obniżony nastrój, przygnębienie to objawy konieczne do stwierdzenia depresji.

Czy depresja to choroba psychiczna?

Depresja to zaburzenie psychiczne – związane z układem nerwowym. Jeszcze kilka lat wstecz uważano, że to „choroba duszy”, jednak obecnie dysponujemy dowodami na to, że rozwój depresji ma także podłoże w funkcjonowaniu komórek nerwowych.

Czy depresja jest dziedziczna?

Nie jest tak, że chory na depresję rodzic bezpośrednio „przekazuje” depresję swojemu dziecku. Jednak trzeba podkreślić, że czynniki genetyczne także mogą mieć znaczenie w rozwoju depresji. Nawet jednak, jeśli dysponujemy genami, które obciążają nas i predysponują do zachorowania na depresję, to znaczenie ma też wiele innych kwestii – na przykład nasze przeżycia, typ reakcji emocjonalnych, styl życia, inne występujące choroby. Zatem, jak w przypadku wielu chorób, możemy niestety zyskać pewne predyspozycje genetyczne do depresji, ale nie musi być tak, że zachorujemy n tę chorobę, jeżeli chorują nasi bliscy.

Czy depresja jest uleczalna?

Wiele lat uważano, ze depresja to choroba niewyleczalna, przewlekła. Jednak dzięki obecnie dostępnym kompleksowym, nowoczesnym terapiom można depresję wyleczyć – zarówno jeśli chodzi o pojedynczy epizod, jak i nawracającą postać choroby. Można z niej wyjść, choć proces zdrowienia może być pełen wzlotów i upadków. Wymaga on też dużo cierpliwości od chorego i jego bliskich. Leczenie obejmuje przede wszystkim farmakoterapię i psychoterapię, ale powinno ono być dobierane bardzo indywidualnie. Okres leczenia powinien wynosić co najmniej pół roku, ale w niektórych przypadkach może trwać nawet kilka lat.

Jak radzić sobie z depresją?

Przede wszystkim należy zaufać specjalistom. Depresja to choroba, jak cukrzyca czy miażdżyca – zwykle „domowe sposoby” nie są wystarczająco skuteczne, by te choroby wyleczyć. Regularne leczenie to podstawa w depresji, ale dodatkowo istotne jest dbanie o takie aspekty życia, jak: sen, dieta, aktywność fizyczna, spotkania z przychylnymi nam osobami, i co ważne - życzliwość i cierpliwość dla samego siebie.

1. https://psychologger.pl/2016/01/testy-diagnostyczne-depresji-zaburzen-lekowych.html (dostęp dn. 5.08.2023 r.)
2. https://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/91672/PDF/19_Raczkowski_Adam_Depresja_dzieci_i_mlodziezy_zjawisko_i_perspektywy_pomocy.pdf (dostęp dn. 5.08.2023 r.)
3. Samochowiec J. i wsp.: Leczenie farmakologiczne epizodu depresji i zaburzeń depresyjnych nawracających – wytyczne Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i Konsultanta Krajowego ds. Psychiatrii Dorosłych. Psychiatr. Pol. 2021; 55(2): 235–259.
4. Pełka-Wysiecka J. i wsp.: Depresja — czy faktycznie zróżnicowana farmakoterapia? Psychiatry 2014; 11, 3: 141–147.
5. Osińska M. i wsp.: Depresja – choroba cywilizacyjna XXI wieku. Geriatria 2017; 11: 123-129.